نسخه شماره 24 - 1383/04/01 - تابستان 83

 فرايند تربيت فرزندان درانديشه ديني / دکتر عباسعلي شاملي 
 رويكرد آسيب شناختي

 

 

فرايند تربيت فرزندان درانديشه ديني

رويكرد آسيب شناختي

 

چكيده:

تربيت ديني به مفهوم فراگير آن كه به معناي آموزش و پرورش ديني است؛ مي‌تواند كليدي‌ترين نقش را در توسعه معنوي و كمال يك جامعه ديني ايفا نمايد. هرگونه كاستي يا كوتاهي در اين امر، موجب بروز اختلالات و نابهنجاري‌‌هاي جبران ناپذيري در پرورش نسل نوين هر جامعه مي‌شود. از اين‌رو، براي اصلاح جامعه و پيشگيري از انحرافات اجتماعي، لازم است، فرايند تربيت در انديشه ديني، شناسايي شود. از آن‌جا كه آغاز اين امر در خانواده است، اين گفتار فرآيند آموزش و پرورش ديني را از خانواده آغاز و در گستره‌هاي فراتر دنبال مي‌كند. روش‌ها و راهكارهاي زمينه‌سازي تربيت ديني پيش از تولد، آغاز تولد و پس از آن را در چارچوب كريمه‌هاي قرآني، سيرة پيامبر و امامان معصوم به بحث مي‌گذارد. راهكارهاي بهينه‌سازي فرايند پرورش ديني در خانواده، در قالب بحث‌هايي همانند پيشگيري از تحريكات جنسي كودكان، ابراز مهر و محبت، تأمين امنيت، تكريم و احترام فرزندان و بازي كودكان دنبال شده و پس از طرح عمده‌ترين عوامل ضعف و كاستي تربيت ديني فرزندان و آسيب‌شناسي آموزش ديني، به برخي از روش‌هاي درست برخورد با نوجوانان اشاره شده است.

واژگان كليدي:

تربيت ديني، پرورش، آموزش، انحرافات اجتماعي، تكريم فرزندان، مهرورزي، تبعيض، تحريكات جنسي، تأمين امنيت، صداقت، خانواده، بازي كودكان


 

بهينه‌سازي تربيت ديني فرزندان و پيشگيري از آسيب‌ها و انحرافات تربيتي و سازوكارهاي تربيتي اسلام جهت درك بيشتر لذت ديني دغدغة ذهن و دل همة پدران، مادران و مربيان دلسوز جامعه است. آمارهاي نگران‌كنندة آسيب‌ها و انحرافات اجتماعي، حساسيت همه را برانگيخته و آنان را با اين پرسش اساسي مواجه كرده كه چه كاري بايد انجام دهند؟ اين دغدغه‌ها ما را بر آن داشت كه به سراغ يكي از صاحب‌نظران علوم تربيتي و كارشناسي آموزش و پرورش كشور رفته و پرسش‌ها را در چند نشست با ايشان در ميان بگذاريم. اينك بخش اول اين نشست در موضوع فرايند تربيت ديني فرزندان در خانواده تقديم مي‌گردد.

* تربيت ديني از حيث علوم تربيتي، چگونه مفهوم‌شناسي مي‌شود؟

مجموعة اقدامات رفتاري و گفتاري كه به تربيت و سامان‌يابي شخصيت ديني انسان مي‌انجامد، فرايند تربيت ديني نام‌گذاري مي‌شود. اما در مفهوم عام‌تر، تربيت ديني معادل واژة انگليسيreligious education است كه واژة education هم بر آموزش و پرورش و هم بر تربيت قابل اطلاق است. بكارگيري متغير آموزش، در فرايند پرورش از اين رو است كه اقدامات پرورشي، جدا و بريده از عملكردهاي آموزشي نمي‌توانند پيش برنده و مفيد باشند. بسياري از منش و ساختارهاي شخصيتي كه بر اثر اقدامات عملي و رفتاري در فرد ايجاد مي‌شوند، ريشه آموزشي دارند. البته آموزش به تنهايي كافي نيست و اقدامات مكمل پرورشي هم، لازم و ضروري است. بنابراين، در جهت آسيب‌شناسي تربيت ديني، هم آسيب‌شناسي آموزش و هم آسيب‌شناسي پرورش ديني لازم است تا در پي اين آسيب‌شناسي بتوان گام‌هاي مؤثري در پيشگيري از انحرافات اجتماعي برداشت؛ به ويژه در جامعة ديني ما كه نقص در اين امر مي‌تواند از مهم‌ترين عوامل ايجاد انحرافات شمرده شود.[1]

براي شناخت راهكارهاي آموزشي و پرورشي دين، يادآوري دو نكته لازم است: نخست اين كه، پرورش يا آموزش يك فرايند است يعني كاري ناگهاني نيست كه بتوان با آن برخوردهاي كليشه‌اي كرد. دوم اين‌كه؛ در تربيت ديني، بايد بين خود تربيت و زمينه‌سازي براي آن، جداسازي داشته باشيم. تربيت فرايندي است كه بايد آن را از نقطه صفر آغاز كرد و زمينه‌هاي تربيت هم، بخشي از اين فرايند است. از اين رو، پرداختن به زمينه‌هاي تربيت ديني نيز همانند خود تربيت مهم و سرنوشت ساز است. براي نمونه يكي از اهداف تربيت ديني اين است كه فرزندان ما اهل بيت و خاندان نبوت (ص) را الگو و مدل زندگي خود بدانند و پاي در راه آنان بگذارند. بسترسازي و هموارسازي اين الگوپذيري، در آموزه‌هاي ديني به صورت پاي‌بندي به دستورها و آداب مستحب ويژه‌اي آمده است. شايد به سادگي نتوان براي برخي از اين آداب، معيار و توجيه علمي پيدا كرد اما تأكيد و عملكرد خود اهل بيت (ع) و توجه به پيامدهاي مثبت آن، نشانگر لزوم پايبندي به اين آداب است.

بنابراين، اگر هنگام بررسي تربيت ديني، گاه با بحران دين‌گريزي بعضي از جوانان و نوجوانان روبرو مي‌شويم، بايد در جمع بندي و داوري خود، بي‌توجهي به برخي از بسترهاي تربيت را نيز به حساب آوريم. بسيار مهم است كه در بررسي و مطالعة فرايند تربيت ديني، به بسترها و زمينه‌هايش نيز توجه كنيم. بسياري از چالش‌ها و بحران‌هاي بزرگي كه امروزه با آن مواجهيم، دستاورد و پيامد ناديده‌انگاري كارهاي كوچكي است كه در روان‌شناسي به آن «كوچك‌هاي بزرگ»[2] گويند.

* خانواده چه نقشي در بهينه‌سازي تربيت ديني و پيشگيري از انحرافات اجتماعي مي‌تواند داشته باشد؟

آ‎غاز تربيت، آموزش‌ها و پرورش‌هاي مستقيم و غير مستقيم خانواده است. خانواده نقش بسترسازي و پيش‌گيري را ايفا مي‌كند. اگر در خانواده فرهنگ‌سازي و دروني‌سازي ارزش‌ها درست و به موقع انجام شود، بسياري از اين مشكلات خود به خود از ميان برداشته مي‌شود. امروزه كارشناسان امور تربيتي معتقدند كه اگر ما سرمايه‌گذاري‌هاي خود را از بسترسازي‌ها و پيشگيري‌ها آغاز كنيم، هم ريشه‌اي‌تر و اصولي‌تر و هم ارزان‌تر كار خود را پيش مي‌بريم. به جاي اين‌كه پس از مواجه شدن با هر مشكل با آن برخورد كرد، مي‌توانيم بسياري از اين چالش‌ها را پيش از به وقوع پيوستن از ميان برداريم.

* تربيت ديني را از چه هنگامي آغاز كنيم؟

امروزه كارشناسان آموزش و پرورش، در تعيين نخستين و بهترين زمان آموزش و پرورش‌ ديني، با يكديگر هم صدا و هم ديدگاه نيستند. برخي سن 6 سالگي، بعضي 7 سالگي و گروهي هم، هنگام تولد را بهترين نقطة آغاز مي‌دانند. برخي از يافته‌هاي روان‌شناسي رشد، نشانگر اين است كه ما مي‌توانيم پاره‌اي از اقدامات آموزشي يا پرورشي را، پيش از تولد آغاز كنيم. زيرا جنين آدمي حتي هنگام بودن در رحم، اثرپذيري شناختي دارد. از نگاه اسلامي نيز، تربيت ديني يك فرايند چند مرحله‌اي است كه نقطه آغاز آن، پيش از تولد است.

1)- زمينه‌سازي تربيت ديني پيش از تولد

الف)- گزينش همسر

در اسلام، آغاز تربيت ديني از هنگامي است كه يك دختر و پسر بالنده و به رشد رسيده، خواهان همسرگزيني و آغاز يك زندگي مشترك بر‌مي‌آيند و مي‌خواهند داراي فرزند شوند. از آن‌جا كه ويژگي‌هاي شخصيتي اين دو، از كانال‌هاي وراثت و تربيت به فرزندان انتقال مي‌يابد، اين والدين هستند كه زمينه و بستر تازه‌اي را براي نسل آينده خود پايه‌گذاري مي‌كنند. از اين رو، همسرگزيني و متغير‌هاي دخيل در آن، در روايت‌ها گوناگوني مورد توجه قرار گرفته كه به برخي از نمونه‌هاي اين گفته‌ها اشاره مي‌كنم:

پيامبر گرانقدر اسلام (ص) در اين‌باره مي‌فرمايند: «انكحوا الأكفاء و انكحوا منهم و اختاروا لنطفكم»،[3] (مجلسي، 1403ق: ج 103، ص 236، روايت 29، باب 3) «بكوشيد همسران هم سطح و هم شأن را براي خودتان انتخاب بكنيد و براي پرورش و رشد نطفه‌هاي خود بهترين‌ها را برگزينيد.» در خبر ديگري آمده است كه حسين فرزند بشّار، خدمت امام علي‌ابن موسي‌الرضا(ع) نامه‌اي نوشت و از آن امام پرسيد: ‌اي فرزند رسول خدا! از ميان خويشان، خواستگاري براي دخترم آمده كه از هر جهت خوب است اما به نظرم اين خواستگار خيلي بداخلاق است. حضرت فرمودند: اگر شخص بداخلاق، دين‌دار هم هست، به او دختر ندهيد. (نوري طبرسي، 1409ق: ج14، ص192) راز سازگاري و داشتن يك زندگي آرام و خالي از دغدغه، خوش‌خويي و خوش‌اخلاقي زن و مرد است. از اين رو، در روايت‌هاي اسلامي، پس از دين‌مداري، اخلاق آراسته و برتر، راز بهره‌مندي از يك زندگي شاد و بي‌بحران است.

- معيارهاي گزينش همسر

روايات ديگري، ما را به همه سونگري و توجه به جنبه‌هاي گوناگون همسرگزيني دعوت مي‌كند. محمد بن مسلم از امام باقر (ع) گزارش مي‌كند كه گروهي از ياران امام از ايشان پرسيدند: ‌اي فرزند رسول خدا، اگر مسلماني همسري بيابد كه خيلي زيبا اما ديوانه است و به خاطر زيبائيش، بخواهد با وي ازدواج كند آيا اين اقدام او كار درستي است؟ حضرت فرمود: نه، ازدواج نكند. گفتند: اگر به گونه‌اي شيفته شده كه نتواند از آن زن صرف‌نظر كند، چه انجام دهد؟ حضرت فرمود: اگر دوست دارد با او ازدواج كند اما بكوشد از وي بچه‌دار نشود. (كليني، 1413ق: ج 5 ، ص 354)

روايت نبوي ديگري، همين پيام را به گونة ديگري مورد توجه قرار مي‌دهد. روزي پيامبر بزرگوار اسلام (ص) در خطبه‌اي با مردم چنين فرمود: «ايّاكم و خضراء الدمن... المرأه الحسناء في منبت السوء»، «برحذر باشيد از گل‌ها و نيلوفرهاي زيبايي كه در مرداب پيدا مي‌شود. مردم كه منظور حضرت را نفهميده بودند، از ايشان پرسيدند: گل‌هاي زيبا و شاداب كدام است؟ آن حضرت فرمود: زن زيبارويي كه در خاندان و فضاي خانوادگي نادرستي رشد و پرورش يافته باشد.» (همان، ص332) پرورش در چنين خانواده‌اي از او شخصيتي دشوار مي‌سازد. اگرچه وي زيبارو است اما همزيستي ندارد.

در بسياري از روايت‌ها، در گزينش شوهر بر سه ويژگي دين و تقوا، امانت‌داري و اخلاق پافشاري شده است اما در گزينش زن، بر ويژگي‌هاي ديگري همانند فقدان كمبودها و كاستي‌هاي شناختي همانند ديوانگي، احمقي و برخورداري از اصالت خانوادگي، شجاعت و مانند آن نيز تأكيد شده است. به نظر مي‌آيد، بر اساس پيام اين روايت‌ها، انتقال برخي از صفات شخصيت، همانند توانايي‌هاي شناختي و عاطفي از طريق مادر بيشتر است.

ب)- آسيب شناسي آداب اسلامي آميزش

پدر و مادر، نقش اساسي در تعيين ويژگي‌هاي شخصيتي، فيزيكي، سلامت و عيب ساختار رواني و بدني فرزند خود دارند. چگونگي آميزش پدر و مادر، از جمله متغيرهاي مهمي است که نقش چشمگيري در اين راستا بر جاي مي‌گذارد. روايت‌هاي فراواني، به دقت در زمان آميزش (شب يا روز، چه هنگامي از ماه) و مكان آن، حالت‌هاي رواني حاكم بر والدين، روند تغذيه و مانند آن اشاره دارد. همه اين موارد، در هموار يا ناهموار بودن روند رشد نطفه، بهنجار يا نابهنجار بودن نسل آينده و ميزان تربيت پذيري فرزندان اثر اجتناب ناپذيري دارد. به عنوان نمونه، در روايتي بيان گرديده كه بهتر است آميزش زن و شوهر در آغاز، ميان و پايان هر ماه صورت نگيرد. در روايت ديگر، دقت در ذكر نام و ياد خدا هنگام آميزش، با طهارت بودن (وضو)، دعا كردن و نماز خواندن پيش از آميزش، سفارش شده است. امام صادق (ع)، در ذيل كريمة 64 از سورة مبارکة اسراء[4] مي‌فرمايد: «يكي از راه‌هاي شركت شيطان در فرزندان اين است كه هنگام آميزش و شکل‌گيري نطفه، انسان از ياد خداوند غافل باشد.» (فيض‌كاشاني، 1402ق: ج3، ص203)

در اين رابطه به گروهي ديگر از روايت‌هايي که ما را به پاي‌بندي به برخي از آداب آميزش فرا مي‌خواند، اشاره مي‌كنم.

امام جواد (ع) در روايتي بلند، داستان آمدن خضر پيامبر به نزد امام علي (ع) را نقل مي‌كند. خضر نبي در اين ديدار، از امام پرسش‌هاي فراواني نمود و آن حضرت از فرزندشان امام مجتبي (ع) خواستند كه وي پاسخ آن پرسش‌ها را بدهد. از جمله آن پرسش‌ها اين بود كه فرزند چه هنگام به عمو، عمه، خاله يا دايي خود مي‌رود؟ امام فرمود: اگر هنگامي که مرد با همسرش همبستر مي‌شود، از نظر رواني و عصبي آرام و بي‌اضطراب باشد، نطفه وي به آرامي و بدون اضطراب و آشفتگي در رحم همسرش مي‌نشيند و جاي مي‌گيرد. از آن پس هنگامي که نوزاد متولد مي‌شود، از نظر ويژگي‌هاي اخلاقي و شخصيتي، شبيه پدر و مادرش مي‌شود. ولي اگر پدر و مادر هنگام آميزش، دل شوريده، مضطرب وآشفته و از نظر بدني متلاطم باشند، نطفه مرد با آرامش در رحم همسرش قرار نمي‌گيرد و بچه در اين وضعيت به دايي يا خاله يا به عمو يا عمه‌اش مي‌رود. (مجلسي، 1403ق: ج60 ، ص359).

خانمي خدمت نبي مكرم اسلام(ص) رسيد و گفت: يا رسول الله! اگر خداوند عادل است، پس چرا من يك بچه كور قسمتم شده است. حضرت فرمودند: او گناهي نكرده بلكه شما کوتاهي كرده‌ايد. آيا در هنگام آميزش، شوهر شما شراب نوشيده بود؟ گفت: بلي! حضرت فرمودند: يكي از پيامدهاي مصرف الكل اين است كه روي بينايي بچه اثر مي‌گذارد.

بازنگري سيرة رفتاري معصومان نيز، زواياي ديگري از اين آداب را براي ما باز مي‌گشايد: هنگامي که نبي مكرم اسلام و همسرشان خديجه تصميم گرفتند که به فرمان خداوند پذيراي هدية آسماني يعني وجود حضرت زهرا (س) باشند و نطفة ايشان بسته شود، خودشان و خديجه را تحت چهل روز مراقبت، نظارت تغذيه و عبادات ويژه درآوردند. پيامبر به فرمان خداوند، چهل روز از خديجه جدا شدند و خود و ايشان به آماده سازي بدني و رواني خود پرداختند.

پاي‌بندي دقيق و هماره، نسبت به آداب آميزش چنان مهم و اثرگذار است که پيامبر بزرگوار اسلام(ص)، به اميرالمؤمنين علي (ع) مي‌فرمايند: مسائل مربوط به آميزش را آن چنان‌كه من برايت توضيح مي‌دهم نگهدار، همان‌طور كه جبرئيل به من آموزش داد و من آن‌ها را حفظ كردم. (طبرسي، 1408ق: ص219).

ج)- بهينه سازي دوران بارداري

در روايت‌هاي اسلامي، سفارش‌هاي فراواني به پدر و مادر، در راستاي بهينه‌سازي دوران بارداري شده است. براي نمونه، مادران در مورد تغذيه و خوراك خود و دقت در پيراسته‌سازي و حلال بودن آن، فراوان سفارش شده‌اند. مادران بايد از خوردن روزي حرام يا خوردن چيزهايي كه حلال و حرام بودن آن روشن نيست و از شنيدن آواهاي نامشروع پرهيز كنند. بهتر است مادر هماره با وضو باشد و حتي با وضو هم بخوابد.

2)- زمينه‌سازي تربيت ديني در آغاز تولد

الف)- از آغاز تولد تا روز هفتم

مرور و بازنگري آموزه‌هاي ديني مربوط به روزهاي آغازين تولد نوزاد، موجب آگاهي ما از حكمت و فلسفة بسياري از آموزه‌ها مي‌شود. در اين رابطه به سه مورد اشاره مي‌كنم.

- خواندن اذان و اقامه

در برخي از روايات آمده است كه خواندن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ نوزاد، وي را در بهره‌مندي از آرامش و امنيت رواني و مصون ماندن از جنون، پيسي و غش ياري مي‌دهد. اين‌كار هم‌چنين بسترساز آموزش‌هاي آتي، دربارة مفاهيم اعتقادي و مذهبي است. اگر نوزاد از آغاز با اين آواها و آهنگ‌ها آشنا شود، در سنين بالاتر راحت‌تر پذيراي آموزش‌هاي ديني مي‌شود، زيرا با اين مفاهيم، واژه‌ها و پيام‌هاي آن، از اين پيش مأنوس شده است.

پيامبر اكرم (ص) مي‌فرمايند: اگر كسي در اولين روز تولد نوزاد، در گوش راست و چپ وي اذان و اقامه بگويد، آن نوزاد از دستبردهاي شيطان مصون خواهد بود.(الإربلي، 1405ق: ج2، ص148) و هم‌چنين در روايتي ديگر مي‌فرمايند: كودكي كه در گوش راست و چپش اذان گفته باشند، شيطان به او دستبرد نمي‌زند. (ابن شعبه حراني، 1369: ‌ص14) مصونيت از دستبرد شيطان بدين معنا است كه احتمال ارتداد، كفر، شرك و دين‌گريزي در وي پايين مي‌آيد. هم‌چنين در برخي از روايات آمده است، كودكي به شدت پرخاشگر و بداخلاق بود، وي را نزد نبي مكرم اسلام (ص) آوردند. حضرت از مادرش پرسيدند: وقتي اين كودك متولد شد، آيا در گوش راست و چپش اذان گفتيد؟ مادر گفت: نه، حضرت فرمودند: اگر ديديد نوزاد يا كودكي خيلي آشوب زده و بي‌قرار است، در گوش راست و چپ او اذان بگوئيد.(البرقي، 1370: ج2، ص464) ششمين پيشواي معصوم امام صادق(ع) هم مي‌فرمايند: نوزادي كه در گوشش اذان گفته مي‌شود، دچار افت‌هاي شخصيتي چشمگير نمي‌شود. (حر عاملي، 1367: ج15، ص137) اين افت‌هاي شخصيتي همانند افسردگي، روان نژندي يا روان پريشي موجب مي‌شود كه فرد هميشه مضطرب و آشفته باشد.

«تحنيك» يا كام برداشتن نوزاد با آب فرات، آب باران يا تربت امام حسين

اين كام برداشتن، منجر به امنيت جسمي و رواني و گروش به اهل بيت (ع) است. امام معصوم مي‌فرمايند: «حنّكوا اولادكم بماء الفرات و بتربة قبر الحسين (ع) فان لم يكن فبماء السماء.»، (كليني، 1413ق: ج6 ، ص24). بر اساس پيام برخي از روايات، كام برداشتن از آب فرات بدين‌خاطر است كه اگر كسي از آن آب بنوشد، كينه اهل بيت(ع) را به دل نخواهد داشت. چون اين آب از بين آب‌هاي عالم، آب مؤمن برشمرده شده است. چه بسا با عنايت خداوند، نوشيدن يا نوشاندن اين آب؛ پيامدهايي همانند امنيت جسمي و رواني يا گرايش عاطفي مهرورزي، به خاندان پيامبر(ص) به دنبال داشته باشد. كام برداشتن نيز، يكي از اقدامات بسترساز براي تربيت پذيري ديني است.

- دقت در رنگ پوشش نوزاد

اين امر، از ديگر آموزه‌هاي بستر ساز در تربيت ديني است. در برخي از روايات، در انتخاب نوع رنگ پوشش ومحيط اطراف زندگي نوزاد، توجه زيادي شده است. زيرا رنگ‌ها به عنوان يك محرك ديداري مي‌توانند روي شكل‌گيري ويژگي‌هاي خلقي، عاطفي و انگيزشي، در شخصيت نوزاد اثر بگذارند. در پاره‌اي از روايات آمده است: نخستين روزي كه امام حسن مجتبي (ع) متولد شدند، خانم‌هاي اطراف حضرت، امام حسن(ع) را در پارچه زرد رنگي پيچيدند. همين امر پيامبر اكرم(ص) را ناراحت كرد و ايشان بي‌درنگ فرمود: چرا نوزاد را در لباس سفيد نپوشانديد؟! در مورد گزينش رنگ لباس و آگاهي بهتر از پيامدهاي روان شناختي آن، به نوشتة لوشه تاكس، روان‌شناسي رنگ‌ها، ترجمة ليلا مهردادي مراجعه كنيد.

- نام گزيني و نقش آن بر فرايند رشد شخصيت

برگزيدن نام نيك، از ديگر عوامل بستر ساز در فرايند تربيت ديني است. نام نيكو، نماد هويت و شخصيت آيندة هر فرد است. هويت هر كسي، از متغيرهاي فراواني اثر مي‌پذيرد كه يكي از اولين متغيرهاي دخيل در شكل‌گيري هويت، نام او است. نبي اكرم(ص) از جايي مي‌گذشتند، متوجه شدند كه مادري فرزندش را با نام «عاصيه» (گناهكار) صدا مي‌زند. حضرت آن زن را به خاطر اين نامگذاري مورد مواخذه قرار دادند و فرمودند: اين نام را تغيير بده.

روان‌شناسان مي‌گويند: كودكان در آغاز متوجه معنا و مفهوم نام خويش نمي‌شوند اما پس از اين‌كه به سن رشد رسيدند، به آن توجه مي‌كنند؛ به گونه‌اي كه معنا و مفهوم نام هر كس، در «خود پنداره»[5] وي اثر مي‌گذارد. خودپنداره به معناي پندار، برداشت و تصويري است كه هر فردي از خود، شايستگي‌ها، ظرفيت‌ها و توانايي‌هايش دارد. اين خودپنداره، برآيندي از متغيرهاي گوناگون، همانند وراثت، محيط، تربيت، ارتباطات و تعامل‌ها است كه همه در نهايت موجب مي‌شوند تا هر فرد از خودش يك برآيندي مثبت يا منفي، ارزشي يا ضد ارزشي پيدا نمايد.

نام همراه هميشگي انسان تا قيامت است و حتي به شهادت برخي از روايت‌ها، در قيامت نيز انسان را به نام دنيايي وي فرا مي‌خوانند. هنگام حشر و فراخواني آدميان، آنان را به اسم‌هايشان صدا مي‌زنند. يكي از كاركردهاي روان‌شناختي مهم نام خوب، «همانندسازي» است. نام‌هاي خوب موجب مي‌شوند كه هر فرد با بزرگاني كه نام وي با آنان يكي است، همانندسازي كند. در روايت آمده است: حتي پيش از تولد نوزاد، براي وي نامي برگزينيد. امام علي(ع) مي‌فرمايند: «نخستين نيكي پدر و مادر به فرزندشان، نام نيكويي است كه براي وي برمي‌گزينند.» (کليني،1413ق: ج6، ص18) امام باقر(ع) نيز در اين رابطه مي‌فرمايند: «ما از ترس القاب و برچسب‌هاي بدي كه ديگران ممكن است به فرزندانمان نسبت بدهند، براي آنان پيش از تولد، كنيه[6]برمي‌گزينيم.» در فرهنگ عربي و اسلامي، كنيه گذاري نوعي احترام گذاشتن به ديگران است؛ به ويژه اگر كسي را به جاي نام با كنيه صدا كنند.

حضرت مي‌فرمايد: اگر پيش از تولد براي نوزاد خود نام و كنيه انتخاب نكرديد، حداقل سعي كنيد تا روز هفتم براي فرزندان خود نام نيكو برگزينيد. (كليني، 1413ق: صص 29-18) نام نيك از جمله حقوق فرزند بر والدين است. گزينش نام و چگونگي آن، از چنان اهميتي برخوردار است كه در خبري آمده است: «مردي خدمت نبي مكرم اسلام (ص) آمد و از حقوق فرزندان بر پدر و مادر پرسيد. حضرت فرمودند: اسم و نام خوبي برايش انتخاب كنيد، خوب تربيتش كنيد و او را در دستيابي به يك موقعيت اجتماعي شايسته ياري دهيد.» (همان، ص 48) حق سومي كه در اين روايت از پيامبر گزارش شده است، دو گونه ممكن است تفسير شود. گروهي مي‌گويند مقصود از آن، گزينش همسر خوب است و برخي ديگر، اين گفتار نبوي را به ياد دادن حرفه يا مهارت شغلي مناسب بازگردانده‌اند.

- آسيب شناسي خوب صدا نزدن نام فرزندان

گام بعدي در اين باره، سبك نكردن نام برگزيده است. حواسمان باشد كه نبايد با اضافه كردن پسوند يا پيشوندهايي اسم كسي را تحقيرآميز صدا كنيم. خداوند متعال مي‌فرمايد: «ولا تنابزوا بالألقاب». (حجرات،11) صدا كردن احترام آميز بدين خاطر است كه نام شايسته و جهت دهنده‌اي براي فرزندان برگزينيم. نام‌ها بايد داراي هدف، معنا و كرامت بخش باشد. پس از گزينش نام، نبايد صدازدن فرزندانمان به گونه‌اي باشد كه به آنان احساس منفي يا تحقيرآميز بدهد.

از ديگر آموزه‌هاي بسترساز در فرايند تربيت ديني، دادن صدقه است. در روايتي آمده است كه در روز هفتم، به وزن نوزاد صدقه بدهيد. از جمله پيامدهاي صدقه، پيشگيري از بلاهايي است كه براي ما قابل پيش‌بيني نيست. در روايات ديگري هم، عقيقه كردن در كنار صدقه دادن سفارش شده است.

* بهتر است فرايند پرورش ديني در خانواده چگونه باشد؟

پيش بردن فرايند پرورش ديني، به صورت بهينه و كيفي، مستلزم توجه به برخي از نيازهاي اساسي است كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌كنم:

1) پيشگيري از تحريكات جنسي كودكان

اگر دوست داريم كودكان خود را از خطر انگيزش زودرس يا انحراف جنسي باز داريم، بايد به برخي از سفارش‌هايي كه در اين زمينه از پيشوايان معصوم رسيده توجه و آن‌ها را با جديت دنبال كنيم. در اين جا تنها به به سه مورد از اين سفارش‌ها اشاره مي‌كنم:

الف) جداسازي بستر خواب کودکان از يكديگر و از پدر و مادر

امام صادق(ع) در اين‌باره مي‌فرمايند: واي بر آن پدر و مادري كه با فرزند يا فرزندان خود هنگام آميزش هم اتاق مي‌شوند. سوگند به خدايي که جانم در دست او است؛ اگر هنگام آميزش پدر و مادر, نوزاد آنان را در اين حال ببيند و گفتار آنان را بشنود و حتي صداي نفس آنان را بشنود، هرگز به رستگاري نمي‌رسد و هنگام بزرگي به انحراف جنسي كشيده مي‌شود. پدر و مادر اين نوزاد، كسي جز خود را در اين‌باره سرزنش نكنند. (كليني، 1413ق: ج 5، ص 500)

ب)- نهي از بوسيدن دختر بيگانه

در سني که دختر هنوز به بلوغ نرسيده، بوسيدن وي لذت‌آور است. از اين رو، نبايد دختر بيگانه را بوسيد؛ زيرا اين بوسيدن مي‌تواند زمينه‌ساز انحرافات جنسي آينده آن دختربچه شود. همچنين در روايت آمده است، وقتي دختر يا پسربچه، به سن 2 يا 3 سالگي رسيد، ران‌ها و ماهيچه‌هايش را فشار ندهيد؛ زيرا اين عمل در زود انگيزشي جنسي وي اثر مي‌گذارد.

ج)- نداشتن ارتباط جنسي در برابر نگاه فرزندان

از آميزش يا پيش‌درآمدهاي آميزشي، در برابر چشم فرزندان حتي در سنين كمتر از دو سال، بايد پرهيز نمود. زيرا اين‌ کارها بر تمايل و گرايش بچه‌ها به گناه و بزه‌كاري جنسي اثر مي‌گذارد.

2) مهرورزي و محبت

همه روان‌شناسان معتقدند كه کودکان به موازات نيازهاي زيستي و فيزيولوژيكي به ويژه در سنين نخستين, نيازمند ارتباطات عاطفي و پذيرش از جانب ديگران هستند كه برآورده كردن اين نيازها، موجب بسترسازي آرامش و تعادل رواني و دستيابي به برخي از بالندگي‌هاي رواني است. آرامش رواني، امنيت خاطر، اعتماد به نفس، اعتماد به والدين، الگوگيري در مهرورزي به ديگران و پيشگيري از انحرافات، نمونه‌اي از اين امتيازات است. به اعتقاد برخي از روان‌شناسان، مهرورزي و محبت نمودن به کودکان، نه تنها موجب تندرستي بلكه بهترين پل ارتباطي براي تربيت کودکان در ساحت‌هاي گوناگون اعم از تربيت اخلاقي، ديني، سياسي، عاطفي، فيزيكي و آموزشي است.

ارتباط عاطفي با فرزند موجب مي‌شود كه وي با والدين خويش صميمي باشد، به آنان اعتماد كند و آنان را پناهگاه خويش در بحران‌هاي زندگي بداند. خداوند در قرآن كريم، خطاب به پيامبرش مي‌فرمايد: «فبما رحمةٍ من الله لِنتَ لهم ولو كنت فظّاً غليظ القلب لانفضّوا من حولك»، (آل‌عمران، 159) «به خاطر رحمت خدا بود كه تو با آنان ارتباط صميمي و مهرآميزي پيدا كردي، اگر يك فرد خشن و گستاخ بودي، هر آينه هيچ كس دور تو جمع نمي‌شد.» نقش محبت در جلب ديگران به دينداري، به خوبي از اين آيه كريمه روشن مي‌شود.

روش‌هاي ابراز محبت

شايد همة ما مهرورزي به کودکان را يك نياز انکارناپذير بدانيم. اما راه‌ها و شيوه‌هاي مهرورزي برايمان مبهم باشد. در يك تقسيم‌بندي كلي، ابراز محبت به رفتاري و گفتاري تقسيم مي‌شود.

- ابراز رفتاري

اقدامات عملي و رفتاري، از قبيل روي زانو نشاندن، در آغوش گرفتن، بوسيدن، سواري دادن و بعضي وقت‌ها كنار کودکان خوابيدن، هديه دادن، بازي كردن و بر سر آن‌ها دست نوازش كشيدن است كه در بسياري از روايات مورد توجه و تأکيد قرار گرفته است. برخي از اين روايات را با هم مرور مي‌کنيم:

پيامبر اكرم(ص) مي‌فرمايد: «احبوا الصبيان و ارحموهم.» (طبرسي،1408ق: ص231)

- امام علي (ع) از خاطرات شيرين دوران کودکي خويش چنين ياد مي‌كند: هنگامي که پيامبر اكرم (ص) در اوان كودكي مرا به خانه خويش برد، هميشه مرا در دامنش مي‌نشاند. مرا به سينة خود مي‌فشرد. هر وقت مي‌خواست بخوابد و من فاصله‌ام با پيامبر زياد بود و خوابم نمي‌برد، وي مرا نزديك بستر خويش مي‌برد. بعضي وقت‌ها دستش را به صورت من و بدنش را با بدن من تماس مي‌داد. حتي كاري مي‌كرد كه من وي را استشمام كنم. (نهج‌البلاغه، 1379: خ192)

ابن‌عباس مي‌گويد: «نزد پيامبر بودم درحالي كه فرزندش ابراهيم بر زانوي چپ او و حسين‌بن علي بر زانوي راست او قرار داشت. پيامبر گاه اين و گاه آن يکي را مي‌بوسيد كه در اين حال جبرئيل وحي، از سوي خداوند نازل شد.» (مجلسي، 1403ق: ج43، ص261)

- «اقرع‌بن‌حابس» از پيامبر اسلام چنين روايت مي‌كند: پيامبر (ص) امام حسن و حسين (ع) را بسيار محبت مي‌كرد، مي‌بوسيد و آن‌ها را نوازش مي‌كرد. اين کار پيامبر براي من گران مي‌آمد. از اين رو، به ايشان گفتم: شما اين دو پسر را چه قدر مي‌بوسيد! در حالي كه خداوند به من ده تا پسر داده و من به ياد نمي‌آورم كه بوسه‌اي به آن‌ها داده باشم. حضرت فرمود: من چه كنم كه خداوند رحمت را از دلت برده است!(طبرسي، 1408ق: ص231)

- از اميرالمؤمنين علي (ع) نقل شده كه وي پيش روي يكي از دخترانشان، پسر كوچك خود را بوسيدند. دختر پرسيد: آيا وي را خيلي دوست مي‌داريد؟ امام فرمود: آري دخترم! دختر گفت: گمان مي‌كردم كه شما جز خداوند، كسي را دوست نمي‌داريد. امام گريست و فرمود: «الحب لله والشفقة للاولاد.» محبت من ويژة خدا است اما به فرزندانم هم مهر مي‌ورزم. (نوري الطبرسي، 1409: ج15، ص171 به نقل از طبرسي، 1408ق)

براساس اين گفتار علوي، محبت و مهرورزي بر دو گونه است: بعضي محبت‌ها در عرض هم هستند. مثل عاطفه انسان نسبت به فرزندان، والدين، همسر و ... كه در اين روايت تعبير به شفقت شده است. اما محبت ديگري وجود دارد که در طول محبت‌هاي اين جهاني است و از بينش و معرفت ما به خداوند برمي‌خيزد. امام اين گونة دوم را «حب» ناميده‌اند. از اين گرايش عاطفي، مي‌توان به عشق ياد کرد. اين محبت هم از جهت کيفي و هم از نظر كمي با گونة نخستين متفاوت است.

در پاره‌اي از روايات آمده است که «نگاه مهرانگيز پدر و مادر به فرزندان، عبادت است.»(نوري طبرسي، 1409ق: ج15، ص170)

پيامبر اكرم(ص) مي‌فرمايند: «فرزندان خود را ببوسيد كه براي هر بوسه درجه‌اي در بهشت به شما خواهند داد.» (طبرسي، 1408ق: ص231)

ابوهريره مي‌گويد: هرگاه براي پيامبر ميوة نوبري مي‌آوردند، مي‌فرمود: خداوندا! به شهر ما بركت روزافزون ده. سپس اين ميوة نوبر را به كوچكترين كودكاني كه نزد ما حاضر بودند، مي‌داد. (قشيري نيشابوري، بي‌تا: ج4، ص117)

پيامبر اسلام (ص) مي‌فرمايد: اگر يكي از شما به مسافرت رفت، هنگام بازگشت تا جايي‌كه در توانش است، براي خانواده‌اش هديه‌اي بياورد. (حر عاملي، 1367: ج8 ، ص337)

- ابراز گفتاري

ابراز گفتاري شامل، كلمات محبت آميز است كه در روايات زياد مورد تأكيد قرار گرفته است. اميرالمؤمنين (ع) وقتي مي‌خواستند با فرزندانشان، به ويژه در سنين پايين سخن بگويند، از واژة «يا بُنيّ» استفاده مي‌كردند كه حاكي از مهرآميز بودن و نشان دادن مهر دروني به فرزندان بود.

شرايط ابراز محبت به فرزندان

قابل توجه است، با وجود اين همه سفارش به مهرورزي پدر و مادر نسبت به فرزندان, توصيه‌هاي ديگري نيز در مورد چگونگي و ميزان اين ارتباط عاطفي از پيشوايان معصوم به ما رسيده است. برخي از اين سفارشات اين گونه است:

- عادلانه و برابر بودن؛ ابراز محبت به فرزندان نبايد تبعيض‌آميز باشد. اگر واژه‌اي را در مورد يكي از فرزندان بكار مي‌بريد، سعي كنيد همان لفظ يا مشابه آن را براي ديگران هم بكار ببريد.

- متعادل بودن؛ ابراز محبت نبايد همراه با زياده‌روي باشد كه موجب گستاخ شدن يا لوس و وابسته بار آمدن فرزندان شود. در برابر زياده روي, مهرورزي نبايد ناقص يا همراه با محروم‌سازي باشد. کم گذاشتن فرزندان در مورد نياز به مهر و محبت، موجب مي‌شود كه فرزندان بي‌شخصيت، كم‌اراده, ناکام، عقده‌اي و بي‌هويت بار بيايند. حد متعادل مهرورزي همانند نياز به محبت، يك امر فطري است. امام صادق (ع) مي‌فرمايد: پست‌ترين پدر و مادرها كساني هستند كه دوست‌داري و مهرورزي به بچه‌هايشان،‌ آن‌ها را به افراط بكشاند. (فريد، 1368: ج 3، ص 343) يكي از موارد افراط‌گرايي اين است که کودکي به سن تمييز برسد و پدر و مادر وي به خاطر محبت افراطي، از حلال و حرام الهي، وي را آگاه نكنند. اين گونه مهرورزي، در از بين بردن اعتماد به نفس، استقلال شخصيت و كشاندن کودکان به بزهكاري، بسيار مؤثر است. پيامبر گرامي (ص) در روايتي، خطاب به ابن مسعود مي‌فرمايد: «يابن مسعود! لا تحملنّ الشفقة علي اهلك و ولدك علي الدخول في المعاصي و الحرام»، «به همسر و بچه‌هايتان اين قدر مهرورزي نكنيد كه وارد حوزة حرام و گناهان شوند يا زمينه‌هاي گناه و آلودگي براي آنان فراهم شود.» (مجلسي، 1403ق: ج 77، ص108 .)

خودكم‌بيني، كم‌رويي، عقده، كينه‌توزي، حسد و بزهكاري، برخي از پيامدهاي کم گذاشتن و تفريط در مهرورزي است. سلطه‌جوئي، انتظارات ويژه، نازپروردگي، كم‌ارادگي، زودرنجي و خودپسندي، از جمله پيامدهاي افراط و زياده‌روي در مهرورزي مي‌باشد.

3) تأمين امينت و ميدان دادن به كودكان

تأمين امنيت و ميدان دادن به كودكان، براي ابراز توانائي‌ها و خواسته‌ها، در دوران كودكي و به ويژه در آغاز دوران نوجواني كه دورة وابستگي به پدر و مادر و اطرافيان است، بسيار حائز اهميت است.

تأمين نياز امنيت، از نگاه روان‌شناسان، داراي دو لايه زيرين و رويين است. لايه زيرين، اصل حضور فيزيكي والدين است. لايه روئين، چگونگي برخورد با کودکان است. برخوردهاي پدر و مادر بايد به گونه‌اي باشد كه بچه‌ها خانه و خانواده خود را يك پناهگاه امن به حساب آورند و حرف‌هايشان را بتوانند در جمع مطرح كنند. «سفيان ثوري» يكي از ياران امام صادق (ع) مي‌گويد: بر آن حضرت وارد شدم و ديدم ايشان خيلي ناراحت هستند و رنگ از چهرشان پريده است. پرسيدم: ‌اي پسر رسول خدا! چرا اين قدر ناراحت هستيد؟ حضرت فرمودند: از اين پيش، اهل خانه را از رفتن به پشت بام نهي كرده بودم. هنگامي كه وارد خانه شدم، ديدم يكي از كنيزان كه پرستاري يكي از كودكانم را به عهده داشت، از پلكان بالا مي‌رود، در حالي كه كودكي در آغوش وي بود. همين كه كنيز مرا ديد، مضطرب و نگران شد و فرزندم از دست وي افتاد و همان جا مرد. من گفتم: حق داريد، به خاطر اين‌كه فرزند‌تان را بدين شكل دلخراش از دست داديد، ناراحت بشويد. حضرت فرمودند: اكنون نگراني من از مرگ فرزند نيست، چون خواست و مشيت خدا اين بود بلكه از اين جهت ناراحت هستم كه من موجب ترس و آشفتگي كنيز شدم و او نتوانست خود را مهار کند. آن‌گاه امام آن كنيز را آزاد كردند. (مجلسي، 1403ق: ج 47، ص 24)

بنابراين، والدين نبايد به خاطر كوچك‌ترين لغزشي، آن‌چنان فرزندان را مورد پرخاشگري قرار دهند كه همة قابليت‌ها و توانايي‌هايش از ياد برود. البته اين نكته را هم در ذهن داشته باشيم كه امنيت دادن و ميدان دادن، نبايد به مرز ناديده‌انگاري يا سهل‌انگاري در پاي‌بندي به واجبات و محرمات برسد.

الف)- راه‌هاي تأمين امنيت

يكي از مهمترين راه‌هاي تأمين امنيت، داشتن وقت مشترك خانوادگي است. وقت خانواده،[7] زماني است كه همه اعضاي خانواده پس از انجام همه مسئوليت‌هايي كه بيرون خانه داشته‌اند، زمان مشترکي را در نظر مي‌گيرند تا بتوانند در ارتباط مشترك با هم باشند. در وقت مشترك، افراد خانواده از فكر يكديگر استفاده مي‌كنند و از لحاظ عاطفي با هم تعامل برقرار مي‌كنند و هم فرزندان احساس شخصيت مي‌كنند كه در فرآيند تصميم‌گيري‌هاي زندگي قرار گرفته‌اند. اين کار علاوه بر تكريم شخصيت فرزندان، در پيشگيري از بزهكاري آنان نيز مؤثر است. از نگاه روان‌شناسان، زمان خانوادگي راهي براي تعامل و دادوستد عاطفي و شناختي است تا از اين رهگذر ميان اعضاي خانواده ارتباط دوسويه برقرار شود. اين جمع خانوادگي، نبايد به گونه‌اي تنظيم شود كه صرفاً يكي از اعضاي خانواده، سخن بگويد بلكه هر يك از اعضا، بايد به اندازه خودش سخني بگويد و اگر سخني نمي‌گويند، از آن‌ها چيزي پرسيده شود تا آنان به حرف بيايند و درونشان را بيرون بريزند.

انجام درست اين کار، پيش نيازهايي دارد. نخست اين‌که پدر و مادر، آگاه به اين نياز و چگونگي آن باشند. دوم اين‌که امكانات و شرايط انجامش را فراهم کنند. از جمله اين شرايط، بهبود وضع اقتصادي است تا افراد خانواده بتوانند با آرامش بيشتر، در كنار همديگر، حضور به هم رسانند. شرط سوم آن که توازن ميان رابطه والدين با فرزندان برقرار باشد. اگر اين رابطه بالا به پايين و قهرآميز باشد، در اين صورت به علت صميمي نبودن ارتباط، بچه‌ها خيلي از وقت‌ها راز دلشان را نمي‌توانند بگويند و به دنبال جايگزين بيروني هستند. در اين وضعيت والدين بايد خودشان را به سطح بچه‌ها برساند تا آن‌ها احساس هم سطحي واقعي بكنند. به طوري كه هرگاه نيازمند مشورت هستند، بتوانند اين كار را با پدر و مادر نجام بدهند. نداشتن يا از دست دادن اين فرصت مي‌تواند آغازگر انحرافات باشد. البته اين احساس صميميت به معناي هتك حرمت پدر و مادر نيست، بلكه بايد فرزندان همراه با احترام به والدين با آنان صميمي و همراز باشند.

ب)- پيامدهاي تربيتي امنيت دادن

تأمين نياز امنيت و ايجاد فضاي همدلي و اعتماد, پيامدهاي مهمي در فرايند آموزش و پرورش فرزندان دارد. برخي از اين پيامدها را با هم مرور مي‌کنيم:

- بسترسازي براي آموزش و پرورش؛ اگر فرزند در فضاي خانواده مورد مهرورزي و تأمين امنيت قرار گيرد، بين او و مربي و والدينش يک رابطه صميمي و مناسبي برقرار مي‌گردد كه اين رابطه گام اول آموزش و پرورش است.

- احساس آزادي در ابراز عقايد و خواسته‌ها؛ هنگامي که بچه‌ها با والدين خويش صميمي و خودماني باشند به راحتي حرفشان با آنان در ميان مي‌گذارند و آرزو يا خواسته‌اي را در خود فرو نمي‌خورند و احساس عقده و ناکامي نمي‌کنند.

- احساس استقلال، ابتكار و اعتماد به نفس؛ اين احساس خود موجب شجاعت و انگيزة اقدام در رفتار و انديشه و جلوگيري بسياري از اختلالات رفتاري، عاطفي و حتي شناختي مي‌شود.

4) تكريم و احترام به كودك

اميرالمؤمنين علي(ع) مي‌فرمايند: با بچه‌هايتان به گونه‌اي برخورد كنيد كه آن‌ها خودشان را كريم و با شخصيت بدانند.

تكريم و احترام به كودك در گفتار و رفتار، از پيامدهاي مهم و گسترده‌اي برخوردار است كه به برخي از آن‌ها اشاره مي‌کنم:

پذيرش سخنان و آموزش‌هاي والدين؛ اگر فرزندان از والدين بي‌احترامي ببينند، ديگر پذيراي سخنان و آموزش‌هاي آنان نخواهند بود. امام صادق (ع) در روايتي مي‌فرمايند: «طبعت القلوب علي حب من أحسن عليها و بغض من أساءَ اليها.» «دل‌هاي آدميان به گونه‌اي است، هر کسي به آنان نيکي و مهرباني کند, وي را دوست مي‌دارند و هر كسي به آنان بدي و ناروايي کند, از او بيزارند.» (حرعاملي، 1367: ج16، ص184)

- شكل‌گيري درست خودپنداره در كودكان؛ خودپنداره به معناي تصور و دريافتي است كه ما در ذهنمان از خودمان داريم. خوبي كردن يا بدي كردن ديگران، در خودپنداره هر فرد، براي هميشه مي‌ماند. خودپنداره بيشتر برآيند برخوردها و گفتارهاي ديگران است. بنابراين، نقش والدين و ديگر اطرافيان که با کودکان سرو کار دارند، در تشكيل خودپندارة آنان، بسيار مهم است.

- جلوگيري از سقوط در ورطه بزهكاري و گناه؛ اميرالمؤمنين علي (ع) مي‌فرمايد: «من كرّمت عليه نفسه لم يهنها بالمعصيته»، «كسي‌كه پيش خودش كريم و مثبت‌نگر باشد و چهرة مثبتي از خود در ذهن داشته باشد، نفس خودش را با ارتكاب به معصيت و بزهكاري بي‌ارزش نمي‌كند.» (نوري طبرسي، 1409ق: ج11، ص339) در روايت ديگري، هم ايشان مي‌فرمايند: «من كرمت عليه نفسه، هانت عليه شهواته»، كسي كه نفس كريمي داشته باشد يا جان خود را کريم و با ارزش بينگارد، به راحتي از شهوات و خواسته‌هاي شهواني مي‌گذرد. (نهج‌البلاغه، 1379: ج4، ص104) بدين خاطر است كه خداوند متعال در قرآن مي‌فرمايد: «إنَّ أَكرمكم عندالله أَتقَيكُم». انسان با تقوا به راحتي به گناه دست نمي‌زند. ريشة بسياري از رفتارهاي منفي و نابهنجار، كمبود شخصيت يا پايين بودن عزت نفس است.

امام علي (ع) در روايتي مي‌فرمايند: «به كسي كه نفسش در نزدش بي‌ارزش باشد، اميد نيکي نداشته باش. اين فرد كار خوبي برايت انجام نمي‌دهد.» امام هادي (ع) هم در گفتاري مي‌فرمايند: «كسي كه خودش در نزد خودش بي‌ارزش و بي مقدار باشد، از شرّ او ايمن مباش.» (ابن‌شعبه‌حراني، 1369: ص362) انسان بي‌مقدار به سادگي به خود و ديگران آسيب مي‌رساند.

- همبستگي بزهکاري و پايين بودن عزت نفس

روان‌شناسان ريشه بسياري از رفتارهاي منفي و نابهنجار را كمبود شخصيت يا پايين ‌بودن عزت نفس افراد مي‌دانند. «ميرس»[8] در كتاب «روان‌شناسي اجتماعي» مي‌گويد: بر اساس پژوهشي كه «بروكنر» و «هولتن» در سال 1978، در دو گروه آزمايش و گواه انجام دادند, اين نتيجه به دست آمد که كساني كه عزت نفس بالايي دارند، نه تنها كمتر از كساني كه از عزت نفس پايين برخوردارند، دچار افسردگي مي‌شوند بلكه كمتر از آنان دچار اختلالات عصبي و بي‌خوابي شده و كمتر از آنان به اعتياد و الكليسم كشيده مي‌شوند. (منطقي، 1372: ص15)

- جلوگيري از پيدايش روحيه خودبيني و رفتار پرخاشگرانه و زورگويي

امام صادق (ع) مي‌فرمايد: «معمولاً انسان‌هايي كه دچار خودبزرگ‌بيني، كبر و زورگويي مي‌شوند؛ به خاطر احساس خودكم‌بيني است كه در خود دارند.[9]» (كليني، 1413ق: ج2، ص312) شخص خودكم‌بين، واكنش‌هاي منفي از خود بروز مي‌دهد و به مکانيزم دفاعي جبراني روي مي‌آورد. چنين فردي مي‌کوشد از راه واكنش معكوس، يعني با ابراز خود بزرگ‌بيني و نيز با زورگويي و پرخاشگري، كمبودها و كاستي‌هايش را جبران مي‌كند.

- جلوگيري از نفاق و دورويي؛ شخص خودكم‌بين دست به تظاهر مي‌زند تا چهره واقعي‌اش را پنهان كند. اميرالمؤمنين علي (ع) مي‌فرمايد: «دو چهرگي, ناشي از احساس ذلت و خود کم بيني است.»[10] شخصي كه ظاهر و باطنش با هم خيلي فرق مي‌كند، به خاطر ذلت و خودكم‌بيني است كه در خود مي‌يابد. از اين رو, ارتباطات عاطفي دوسويه مي‌تواند نقش مثبت يا منفي به دنبال داشته باشد.

شيوه‌هاي تكريم و احترام به کودک

مرور و بازنگري منش پيامبر بزرگوار اسلام نشان مي‌دهد که آن حضرت براي احترام گذاردن و شخصيت دادن به فرزندان و کودکان از شيوه‌هاي خاصي بهره مي‌گرفتند. براي همانندسازي و الگوگيري، برخي از اين شيوه‌ها را با هم بازخواني مي‌کنيم:

- به استقبال رفتن

پيامبر در برخورد با حسن و حسين و نيز دخترشان حضرت فاطمه، بزرگوارانه رفتار مي‌کردند. ايشان هنگام ورود کودکان پيش پاي آنان برمي‌خاستند و به استقبال آنان مي‌رفتند. درخبري آمده است: هنگامي که حضرت فاطمه(س) به ديدن ايشان مي‌آمد, آن حضرت به احترام دخترشان از جاي برمي‌خاستند و ايشان را مي‌بوسيدند و به جاي خود مي‌نشاندند. (مجلسي، 1403: ج37، ص 71)

- سلام كردن

در همين زمينه روايت زيبايي از امام رضا (ع) نقل شده که ايشان از پدران خود و آنان از پيامبر (ص) نقل مي‌کنند که حضرت فرمود: «خمس لا أدعهنّ حتي الممات... و التسليم علي الصبيان ليكون سنّه من بعدي»، (طباطبايي، 1375: ‌ص 42) «پنج تا سنت و رفتار است كه تا دم مرگ آن‌ها را ترك نمي‌كنم تا پس از من ميان مردم سنت و منش ماندگار شود: ... سلام كردن به كودكان».

- اجازه گرفتن

روش سازندة ديگر اين که اگر قرار است حقي را از کودکي بگيريم بايد براي گذشتن حق آنان را در جريان قرار داده و از آنان اجازه بگيريم.

- دعوت كردن و اجابت كردن دعوت كودكان

راه ديگر احترام گذاردن اين است که دعوت كودكان را براي شرکت در جلسات آنان بپذيريم و از آنان نيز براي شرکت در ميهماني‌ها دعوت کنيم.

- عيادت كردن

اگر کودکان بيمار شدند از آنان عيادت کنيم و به ديدنشان برويم.

- صدا زدن محبت‌آميز

هنگامي که مي‌خواهيم يکي از آنان را صدا بزنيم، با احترام و با نام‌هاي مهرآميز صدايشان بزنيم. در زبان عربي از واژه‌هايي همانند (يا بني!) استفاده مي‌شود. در زبان فارسي هم ما بکوشيم از واژه‌هايي همانند پسرکم, دختر گلم, عسلم, عزيزم و ... کمک بگيريم. برگزيدن كنيه در کنار نام، در فرهنگ اسلامي نشاني از احترام به فرزندان است.

- پرهيز از خشونت عليه كودكان

كودكان چون هنوز هنجارها و معيارهاي زندگي بزرگسالان را در جامعه نشناخته‌اند يا پدر و مادر نتوانسته‌اند اين هنجارها يا انتظارات را به فرزندان منتقل كنند، در اين صورت بايد با آنان کنار بيايند تا فرزندان به تدريج فرايند دروني سازي و آموزش هنجارها را پشت سر بگذارند. معمولاً والدين با ديدن مخالفت يا بي‌خيالي فرزندان از آنان رنجيده شده و نگران و عصباني مي‌شوند. در تاريخ آمده است: «ام الفضل» همسر عباس بن عبدالمطلب، به خواهش پيامبر اسلام، پرستاري امام حسين(ع) را پذيرفت تا كمك‌يار حضرت زهرا(س) باشند. روزي پيامبر اكرم(ص) به خانه وي رفتند تا امام حسين (ع) را ببينند. وي بچه را به حضرت داد. بچه از شدّت خوشحالي در حالي كه در آغوش پيامبر بود، يك مرتبه خود را خيس كرد. ام الفضل تا اين صحنه را ديد، آن‌چنان نارحت شد كه گفت: يا رسول الله ببخشيد و خواست بچه را به تندي از آغوش حضرت بکشد. پيامبر فرمودند: آرام باش. اين آلودگي پاك مي‌شود، اما چه چيزي مي‌تواند كدورتي كه تو بر دل فرزندم حسين (ع) نشاندي پاك كند. (فريد، 1367: ج 3، ص 57 به نقل از هديه الاحباب، ص 176)

برخوردهاي تند و عصبي، همچون يك شوك بر کودکان وارد مي‌شود و موجب عقده‌اي شدن و از بين رفتن اعتماد به نفس آنان مي‌شود.

شخصيت دادن به كودك و مشاركت دادن در كارها

حضرت امام سجاد(ع)، هرگاه مي‌خواستند دعا كنند، كودكان خانه را جمع مي‌كردند و مي‌فرمودند: من دعا مي‌كنم، شما آمين بگوئيد تا خدا به خاطر آمين شما، دعاي مرا مستجاب كند. اين امر موجب مي‌شود كه ما بچه‌هايمان را در كارهاي بزرگ شريك كنيم تا آن‌ها در خودشان احساس شخصيت و احساس كنند كه وجودشان در زندگي مهم و مؤثر است.

- واگذاري پاسخ پرسش بزرگسالان به كودكان

در تاريخ آمده است، گاهي افرادي خدمت امام معصوم مي‌رسيدند و پرسش‌هايي را از ايشان مي‌كردند. امام رو به فرزندشان مي‌كردند و از وي مي‌خواستند تا جواب پرسش را بدهد. اين روش، تمريني در خوديابي و تمريني در جهت شكوفايي قابليت‌ها است. بسياري از آموزه‌هاي ديني، ازطريق همين پرسش و پاسخ‌ها منتقل مي‌شود. علاوه برآن، در شخصيت‌دهي و شكوفايي ظرفيت‌هاي فرزندان بسيار مؤثر است.

البته به ياد داشته باشيم که واگذاري پاسخ از جانب امام معصوم به فرزند خردسال خود، راهي براي نشان دادن بزرگي شخصيت فرزند به عنوان امام آينده بود. اما در داستان‌هاي ديگر، اين شيوه در مورد ديگر فرزندان نيز تکرار شده که اين کار حاکي از اهميت و نقش سازندة واگذاري پاسخ به کودکان، براي خوديابي يا روشي براي آموزش و يادگيري مهارت‌ها است.

5) بازي كودكان

روان‌شناسان معتقدند، بازي کودکان پيش تمرين و روش آماده شدن براي زندگي واقعي است. كودكان فراز و نشيب‌هاي زندگي واقعي، احساسات، عواطف و حتي آموزش‌هايي را كه بايد در زندگي واقعي داشته باشند، درون بازي ياد مي‌گيرند و تجربه مي‌كنند. بازي موجب مي‌شود كه بچه‌ها بتوانند انرژي متراکم و باقي مانده در روان خودشان را تخليه كنند و عواطف و احساسات خود را از اين راه ابراز كنند. در روايتي آمده است که يك روز پيامبر اكرم (ص) وارد خانه شدند و ديدند عده‌اي از دوستان عايشه به منزل ايشان آمده و مشغول بازي با وي هستند. عايشه تا پيامبر را ديد، آن‌ها را به يك سمت خانه فرستاد، به اين توهم كه حضرت ناراحت مي‌شوند. اما پيامبر وقتي آنان را ديدند، گفتند که دوستان عايشه برگردند و به بازي خود ادامه دهند. (بخاري، 1401: ج7، ص102) اين برخورد پيامبر از اين جهت بود که عايشه در آن هنگام هنوز در دنياي نوجواني بود و در نتيجه نيازهايي داشت كه بايد پاسخ داده شود اگرچه همسر پيامبر بود.

بازي كردن و جست و خيز، يك نياز اساسي و فطري در بچه است. در روايتي آمده است که گروهي خدمت امام حسن عسگري(ع) مي‌رسند. روي زانوي حضرت، بچه‌اي نشسته بود. هنگامي که حضرت خواستند پاسخ پرسش‌ها را بنويسند, کودک قلم را از دست امام كشيد. آن‌گاه امام، براي اينكه بچه را ناراحت نكرده باشد، يك توپ قشنگي را در دستشان گرفتند و سپس جلوي کودک آن را رها كردند. کودک وقتي آن توپ قشنگ را ديد، قلم را رها كرد و به دنبال توپ رفت. در اين هنگام حضرت مشغول نوشتن شدند. (الإربلي، 1405ق: ج 2، ص 323، حديث 3)

در بازي کودکان و چگونگي برخورد با آنان، گوشزد دو نكته اجتناب ناپذير است:

الف)- آزاد گذاشتن كودكان در بازي

کودکان از راه بازي کردن انرژي خويش را رها مي‌كند. بازي و نقش سازندة آن به طور جدي در روان‌شناسي دنبال شده است. «اسپنسر» معتقد است كه بازي عامل بيرون ريختن انرژي‌هاي زايد بچه و حتي بزرگترها است. نيروهايي كه در بدن ما به صورت انرژي جمع مي‌شود، بايد به صورت فعاليت‌هاي هدفمند، همانند كار، مسئوليت‌هاي روزمره يا از راه بازي مصرف بشود. «لازاروس» ديگر روان‌شناس در اين رابطه مي‌گويد: بازي راه برطرف کردن خستگي‌ها است. «پاتريك» مي‌گويد: بازي تنها راه تنش‌زدايي‌ها است. «مگ دوگال» نظريه‌اش اين است كه بازي براي کودکان، پيش تمرين زندگي آينده است. (مهجور، 1367: صص 18-14)

نقش‌هايي كه بچه‌ها مي‌خواهند در جامعه داشته باشند، آن‌ها را در بازي تجربه و تمرين مي‌كنند. اگر بچه‌ها فرصت كافي براي بازي نداشته باشند، همين امر ممكن است آن‌ها را دچار عقده‌هاي جبران‌ناپذيري بكند. امروزه مثل شناخت درماني يك روشِ درماني، به نام «بازي درماني» داريم كه از اين راه بسياري از اختلالات رفتاري و عاطفي را معالجه مي‌كنند.

خوب است در همين رابطه، به برخي از روايات نيز اشاره ‌كنم. دقت در اين روايت‌ها نشان مي‌دهد که امامان معصوم ما، براي تأمين اين نياز اساسي از چه راهكارهايي کمک مي‌گرفته‌اند:

- شخصي به نام «عبدالله بن شيبه» مي‌گويد: پيامبر در نمازي، سجده را بسيار طولاني كرد. بعد از نماز مردم علت اين طولاني شدن را پرسيدند. حضرت فرمود: فرزندم حسن بر گردن من بود، نخواستم عجله كنم تا نياز فرزندم برآورده شود يا اين‌که خودش پايين بيايد. (مجلسي، 1403: ج 42، ص 294)

امام صادق (ع) نيز در روايتي مي‌فرمايند: دست كم بچه را 7 سال رها كن تا مي‌تواند از دنياي بازي لذتش را ببرد. (حر عاملي، 1367: ج 15، ص 194)

جابر بن عبدالله انصاري مي‌گويد: بر پيامبر اكرم (ص) وارد شدم، در حالي كه امام حسن و امام حسين (ع) بر پشت آن حضرت سوار بودند و پيامبر در حال سواري با آنان صحبت مي‌كردند. پيامبر به آنان مي‌گفت: چه شتر خوبي داريد و شما چه سواران خوبي هستيد. (مجلسي، 1403: ج 43، ص 285)

امام كاظم(ع) مي‌فرمايد: كساني در بزرگسالي عجول، شتابزده و بي‌ظرفيت هستند كه در كودكي به اندازة كافي بازي نكرده‌اند. (مجلسي، 1403: ج 60، ص 362)

بازي موجب مي‌شود كه بچه‌ها وارد حوزة فعاليت بزرگ‌ترها شوند و در شکلي کودکانه واقعيت‌ها و هنجارهاي زندگي واقعي را تجربه کنند. همانندسازي، الگوگيري و بسياري از آموزش‌ها و پرورش‌ها به نحو غير مستقيم، از راه بازي فراگرفته مي‌شود.

ب)- هم سطحي و شركت در بازي كودكان

پيامبر اسلام (ص) به منظور رقابت‌انگيزي ميان كودكان خود، مسابقه دو و كشتي برگزار مي‌‌كرد. يكي از پيامدهاي بازي کودکان و از عوامل ايجاد لذت وشادي در بازي‌ها، پيدا شدن رقابت ميان کودکان است. همچنين، حضرت پيامبر (ص) در برخورد با کودکان، آن‌قدر خودشان را پايين مي‌آوردند تا بچه‌ها بتوانند با ايشان مثل يك دوست رفتار کنند و حتي به عنوان هم بازي، از ايشان تقاضاي بازي كنند. در اين مرحله به چند روايت اشاره مي‌كنم:

بسياري از وقت‌ها، هنگامي که حضرت زهرا (س) وارد منزل مي‌شدند، مي‌ديدند كه پدرشان رسول الله، امام حسن و امام حسين (عليهم‌السلام) را به کشتي واداشته‌اند. حضرت زهرا (س) مي‌گويد: روزي از راه رسيدم و ديدم پيامبر فرزندم ]امام[ حسن را تشويق مي‌كردند تا بر ]امام[ حسين پيروز شود. من به ايشان گفتم: پدر جان! چرا قضيه برعكس شده است؟ با آن‌که فرزندم حسن از حسين بزرگ‌تر است، شما وي را تشويق مي‌كنيد تا برحسين پيروز شود؟ پيامبر فرمودند: دخترم! برادرم جبرئيل حسين را تشويق مي‌كند و من ديدم كه عدالت نيست كه حسن بدون تشويق بماند. از اين رو، من هم فرزندم حسن را تشويق مي‌كنم. همچنين، حسين توان بدني‌اش بيشتر از حسن است، پس بايد حسن را تشويق کرد تا تعادل و برخورد عادلانه ميان آن دو برقرار شود.

امام صادق (ع) نيز در بازي بچه‌ها شركت مي‌كرد و اگر در جايي با بي‌صداقتي آنان روبرو مي‌شد، از آنان قهر و بازي را ترك مي‌کرد اما بلافاصله با خواهش بقيه به بازي برمي‌گشت. همچنين ايشان هنگام شركت در بازي بچه‌ها سعي مي‌كردند، خود آنان بازي را شروع بكنند و همچنين مي‌کوشيدند در بازي با كودكان رهبر نباشند، چون اگر ايشان رهبر مي‌بودند، حس و ظرفيت رهبري در گروه را، در بچه‌ها از بين مي‌بردند. از اين رو است که در ادبيات آموزشي و پرورشي زبان فارسي آمده است:

چون که با كودك سر و كارت فتاد پس زبان كودكي بايد گشاد

روزي پيامبر گرامي اسلام (ص) به مسجد مي‌رفتند. بر سر راه خود گروهي از كودكان را ديدند كه به بازي مشغول بودند. كودكان از ايشان خواستند تا براي مدتي همبازي ايشان شوند و اين در هنگامي بود كه حضرت مي‌بايست در مسجد حضور داشته باشند تا نماز را بجاي آورند. ياران كه در مسجد منتظر پيامبر بودند، بلال را به دنبال حضرت فرستادند. هنگامي که بلال حضرت را ديد، شگفت‌زده دريافت كه حضرت خم شده‌اند و بچه‌ها را سواري مي‌دهند. بلال با ديدن اين صحنه برآشفت و بچه‌ها را هل داد؛ به گونه‌اي كه چند تا از بچه‌ها زمين خوردند. حضرت وقتي چنين صحنه‌اي را مشاهده كردند، فرمودند: بلال! چرا بچه‌ها را هل دادي؟ گفت: ‌اي رسول خدا! چون وقت فضيلت نماز تنگ است و مردم هم در مسجد انتظار شما را مي‌کشند. حضرت فرمود: آيا تنگ شدن هنگام فضيلت نماز، بهتر و مهم‌تر از دلتنگ شدن اين كودكان است؟ من هم اكنون به مسجد نمي‌آيم. تو به خانه من برو و يك چيزي پيدا كن و براي اين بچه‌ها بياور تا من راضيشان كنم. بلال مي‌گويد: من به منزل پيامبر رفتم و هر چه گشتم، غير از هشت گردو چيزي پيدا نكردم. اين‌ها را خدمت حضرت آوردم. ايشان گردوها را گرفتند و بچه‌ها را جمع كردند و فرمودند: عزيزان من، شما شتر خودتان را به اين گردوها مي‌فروشيد؟ كودكان خوشحال شده و رضايت دادند که پيامبر به مسجد بروند و ايشان پس از اطمينان از خوشحالي و رضايت کودکان به سوي مسجد حركت كردند. هنگامي که به مسجد رسيدند، ياران همگي منتظر شنيدن علت دير آمدن حضرت بودند. ايشان بي‌درنگ و با خوش‌رويي به ياران خويش فرمودند: خدا برادرم يوسف را رحمت كند، وي را به چند درهم ناچيز فروختند و من را هم، کودکان به هشت گردو داد و ستد کردند. (عوفي، بي‌تا: جزء اول از قسم دوم، باب دوم، ص 30)

- پيامدهاي تربيتي از اين روايت:

برخورد پيامبر بر اساس آن‌چه در اين داستان آمده است، نکات تربيتي مهمي را به ما هديه مي‌کند:

- بايد به كودكان احترام گذارد و به خواسته‌هايشان پاسخ داد تا شاد و با نشاط بمانند.

- با كودكان بايد مأنوس و راحت بود و شأن ومنزلت اجتماعي خود را به رخ آنان نكشيد.

- اگر مي‌خواهيم كودكان را از كاري، به‌ويژه بازي بازداريم، بايد به گونه‌اي رفتار كنيم كه آنان با رضايت خود به اين كار تن دهند.

- دل شكسته شدن كودكان، مهم‌تر از تنگ شدن وقت نماز است. چرا که ممکن است تجربة زشت و ناخوشايندي از دين و دين‌مداري در ذهن و دل آنان بماند.

در داستان ديگري آمده است، هنگامي که امام حسن و امام حسين (ع) کودکان خردسالي بيش نبودند، حضرت زهرا (س) براي آنان شعر مي‌خواندند و با آنان بازي مي‌كردند. اين شعرها که در دنياي کودکي و همراه با بازي به فرزندان گفته مي‌شد، پيام‌ها و ارزش‌هايي را در آنان دروني مي‌کرد. برخي از اين شعر‌ها اين گونه بود:

أشبه أباك يا حسن واخلع عن‌الحقّ رسن[11]

واعبد إلها ذا منن و لا توال ذالإحن[12]

«پسرم حسن جان! تو همانند پدرت باش، كاري کن كه بتواني از دين حق، قيد و بند‌ها را رها كني. خدايي را پرستش کن که با نعمت‌هاي فراوانش در گوشه گوشه زندگي، بر ما منت دارد. پسرم با کينه توزان و دشمنان دين خدا دوستي مکن.»

ج)- سوق تدريجي کودکان از بازي به دنياي واقعي

از آن‌جا که بازي نقش چشمگير و اجتناب‌ناپذيري در فرايند رشد کودکان و نوجوانان دارد حتي پس از هفت سالگي هم نبايد به طور ناگهاني بازي را از زندگي فرزندان حذف کرد. کودکان و نوجوانان، کم کم بايد از بازي به دنياي، واقعيت‌ها سوق داده شوند.

د)- توجه به شخصيت و خواستة کودکان در بازي‌ها

كودكان بايد با رضايت و تصميم خود، وارد يک بازي شوند و با رضايت و تشخيص خود، از آن بازي خارج شوند. نبايد آنان را به زور به بازي خاصي وادار كرد يا به زور آنان را از بازي خارج نمود. اين داستان را که نشانگر يک برخورد نبوي است، توجه فرمائيد:

روزي پيامبر بزرگوار اسلام (ص) از جايي مي‌گذشتند. ناگهان ديدند كه گروهي از بچه‌ها در گوشه‌اي مشغول بازي هستند. در حالي كه در گوشه‌اي هم کودکي ايستاده و گريه مي‌كند. حضرت پيش وي رفتند و گفتند: عزيزم چرا گريه مي‌كني؟ گفت: يا رسول‌الله! بچه‌ها من را بازي نمي‌دهند، چون من پدر ندارم و لباس‌هايم پاره است و بچه‌ها مي‌گويند: ما بچه‌اي را راه مي‌دهيم كه لباس‌هايش پاره نباشد. حضرت تا اين حرف کودک را شنيدند، آن کودک را پيش دخترشان حضرت زهرا (س) آوردند و گفتند: دخترم! آيا دوست نداري، خداوند برادري را نصيب شما كند؟ از لباس‌هاي بچه‌هايت، لباسي بياور و سر و صورت اين بچه را بشوي. سپس بعد از اين‌كه بچه را آماده كردند، در راه برگشت به وي گفتند: پسرم! دوست داري من پدرت بشوم؟ کودک را نزد هم بازي‌هايش بازگردانند و با او مشغول بازي شدند. بچه‌ها وقتي فهميدند كه اين كودك لباس‌هايش نو شده و پيامبر اكرم با وي بازي مي‌كند، به سوي آن دو دويدند و رو به پيامبر كردند و گفتند: چرا با ما بازي نمي‌كني؟ حضرت فرمود: به شرط اين‌كه، اين هم يكي از شما شود و آنان هم گفتند: چون حالا هم پدر دارد و هم لباسش تميز است، ما با او بازي مي‌كنيم.

قابل توجه است که پيامبر اكرم (ص) بدون اين‌كه بر بچه‌ها چيزي را تحميل كرده باشد، اين بچه را وارد بازي آنان كردند. (رك. كريمي نيا، 1377: صص 159-158)

ه‍)- نياز کودکان به بازي در طبيعت و بازي‌هاي طبيعي

هيچ وقت تلاش نكنيم كه كودكان را از بازي‌هاي طبيعي يا بازي در طبيعت باز داريم. پدر و مادرها دوست دارند كه بچه‌ها همه جا، حتي در زمان بازي‌ها خيلي مرتب و تميز باشند؛ درحالي كه شيريني و نظم بازي، در بي‌نظمي است.

يكي از ياران نبي اكرم (ص) به نام سهل بن سعد مي‌گويد: رسول خدا بر گروهي از کودکان گذشتند كه خاك‌بازي مي‌كردند. ياران پيامبر كه با حضرت بودند، ديدند كه لباس و دست‌هاي كودكان كثيف شده است. گفتند: بچه‌ها برويد خانه‌هايتان تا تميزتان بكنند. پيامبر فرمود: بچه‌ها را رها كنيد. بهار و گلستان زندگي آنان خاك است. (الهيثمي، 1408ق: ‌ج 8 ، ص 159)

اين نکات برخي از پيش‌نيازهاي فرايند تربيت ديني است که شايسته است آن‌ها به ذهن بسپاريم و در رفتار و برخوردهاي خود بکار گيريم.

* عمده‌ترين عوامل ضعف‌ و كاستي‌هاي تربيت ديني فرزندان چيست؟

1) متناسب نبودن روش و محتواي آموزش و پرورش ديني با سطح و برد شناخت فرزندان

بي‌توجهي به مقاطع سني، قابليت‌ها و ظرفيت‌هاي هر سن، از مهمترين عوامل بروز كاستي‌ تربيت ديني است.

در بسياري از روايات، بحث تربيت دختر و پسر براساس مقاطع سني، مرحله‌بندي شده است. اين مقطع‌گذاري، در روان‌شناسي رشد وجود دارد و براساس آن دو گونه ديدگاه وجود دارد: ديدگاه پيوستاري و ديدگاه‌ مرحله‌اي.

- ديدگاه پيوستاري؛ در اين ديدگاه فرايند رشد را نمي‌توان به مقطع‌ها و برهه‌هاي سني تقسيم‌بندي كرد. پيروان اين ديدگاه بر اين باورند که تربيت يك فرايند مستمر و بي‌وقفه است و اگرچه مي‌توان به صورت اعتباري و فرضي، آن را مرحله بندي و نقطه‌گذاري كرد اما اين فرايند واقعاً يک پيوستار بيش نيست.

- ديدگاه مرحله‌اي؛ ساحت‌هاي رشد شناختي، عاطفي، بدني و رفتاري را بر اساس مرحله‌هاي چندگانه مقطع‌گذاري مي‌کند. هر مرحله مي‌تواند از دو تا هفت سال متغير باشد. در روايت‌هاي تربيتي اسلامي، مرحله بندي سني سه‌گانه، فراواني بيشتري دارد. برخي از اين روايت‌ها، فرايند رشد را سه برهة زماني شش‌ساله و بعضي ديگر سه برهة هفت‌ساله را معيار قرار داده‌اند. بر اساس مرحله‌بندي شش‌ساله، فرايند اساسي رشد تا هجده سالگي و بر مبناي مرحله‌بندي هفت‌ساله، اين فرايند تا سن بيست و يک سالگي پيش مي‌رود. براي نمونه مقطع‌گذاري شش و هفت‌ساله را در کتاب مكارم‌‌الاخلاق مرحوم طبرسي در ص233 آن دنبال کنيد. ناگفته نماند که در بيشتر روايات، اين مرحله‌بندي سني، برپاية برهه‌هاي هفت‌ساله پيش رفته است. براي مثال، پيامبرگرامي اسلام در روايتي مي‌فرمايند:

«الغلام يلعب سبع سنين و يتعلم الكتابة سبع سنين و يتعلم الحلال و الحرام سبع سنين»، «فرزندان هفت سال بازي مي‌کنند، هفت سال خواندن و نوشتن مي‌آموزند و هفت سال سوم را به آموختن آموزه‌هاي ديني دربارة حلال و حرام مي‌گذرانند.» (حرعاملي، 1367: ج15، احكام اولاد، ص194)

2) ندادن آزادي در هفت سال اول زندگي

فرايند طبيعي رشد، هنگامي به خوبي و به دور از آسيب پيش مي‌رود که فرزندان در نخستين هفت سال زندگي، از آزادي کافي براي بازي، خودشناسي و اعمال خواسته‌ها برخوردار باشند. در روايتي آمده است که امام معصوم فرمود: «الولد سيد سبع سنين»، «فرزندان تا هفت سال آقا و بزرگند». (همان، ص195) آقايي و بزرگي در اين سال‌ها، به معناي داشتن آزادي کافي براي با خود بودن و تجربة آزادانة تلخي و شيريني‌ها است. بنابراين پدران و مادران در اين سنين بايد به جاي رياست، تحكم و قانون‌مندي، به فرزندان فرصت و اجازه دهند که آن‌گونه دوست دارند و خودشان تشخيص مي‌دهند، رفتار كنند. در اين مقطع سني، شاخص‌ترين ويژگي كودكان، روح كنجكاوي است. اين روح و نداشتن درك روشني از خوبي‌ها و بدي‌ها، كودكان را وادار مي‌كند تا خودشان، توانايي‌ها و محيط اطرافشان را بشناسند و از اين راه به شكوفايي، خوديابي و خودباوري برسند.

3) سهل‌انگاري والدين و مربيان و نداشتن نظارت و مراقبت به‌ويژه در سنين پايين

بي‌دقتي و بي‌تفاوتي والدين، نسبت به رفتار و شكل‌گيري شخصيت کودکان، آسيب‌هاي بزرگي به پرورش و تربيت آنان وارد مي‌كند. امام علي (ع) در سي و يکمين نامه نهج‌البلاغه، به فرزندشان امام مجتبي(ع) مي‌فرمايند: «وجدك بعضي بل وجدتك كلي حتي‌كانّ شيئاً لو اصابك، اصابني»، «من تو را پارة تن‌خود و بلكه همه وجود خود مي‌دانم، به طوري كه اگر آسيبي به تو برسد، گويي به من رسيده است» و در فرازي ديگر از همين نامه مي‌فرمايند: «حيث عناني من أمرك ما يعني الوالد الشفيق» «دغدغة تربيت تو، همة ذهن و دل مرا پر کرده است. چون دوستت دارم و مهرت در جانم نشسته است.»

تربيت فرزند همانند پرورش نهال، نيازمند مراقبت و نظارت است. اين نظارت شامل آموزش، مراقبت و نظارت رفتارهاي كوچك و بزرگ، پوشاك و خوراك و دوست‌يابي است. نظارت به معناي پيشگيري از انحراف و دادن آگاهي و اطلاعات اخلاقي و ديني است. يکي از جلوه‌هاي مهم نظارت کمک رساني به فرزندان، در فرايند دشوار دوست‌يابي و دوست گزيني است. خوب است در اين‌جا به برخي از چالش‌هاي مهم اين فرايند اشاره کنم:

الف)- کمک به دوست گزيني

گزينش و دور ساختن دوست، توسط والدين هر دو اشتباه است. بچه‌ها بايد خودشان، دوست خود را گزينش كنند و نظارت والدين صرفاً در قالب مهاركردن و آگاهي دادن در مورد معيارهاي دوست خوب و بد باشد.

دوستان كساني هستند كه مي‌توانند در هر دو دنيا انسان را سربلند يا سرافكنده سازند. اميرالمؤمنين (ع) در روايتي مي‌فرمايند: «انسان‌ها ميزان دين مداريشان، بسته به كساني است كه با آنان دوست مي‌شوند.» امام سجاد ‌(ع) نيز در سفارشي به يكي از فرزندانشان مي‌فرمايند: «شما با پنج گروه دوستي برقرار نكنيد: دروغگو، فاسق، بخيل، احمق و كسي كه از خويشانش ببرد.» زيرا دروغگو، سراب را به صورت حقيقت براي انسان جلوه مي‌دهد. فاسق، برايش مهم نيست كه تو به چه چالش يا دشواري مبتلا مي‌شوي. بخيل تو را به كمترين چيزي مي‌فروشد و شخص احمق دوست دارد كه تو را كمك كند ولي متأسفانه هميشه راه غلط را نشانت مي‌دهد و شخصي هم كه از خويشاوندان بريده است، مشمول خشم و انتقام خداوند است و فرد بايد با كسي در ارتباط باشد كه مشمول رحمت خداوند است. (ابن شعبه حراني، 1369: ص286)

بهتر است متوجه باشيم که نظارت، مراقبت و احترام فرزندان نبايد با احترام گذاشتن، شخصيت‌دهي و استقلال جويي آنان اصطكاك پيدا كند. متأسفانه در روندهاي تربيتي ما، يكي از آسيب‌ها يا اشتباهات، دادن آزادي بي‌حد و مرز يا نظارت‌هاي افراطي است. در اين صورت، فرزند احساس مي‌كند که در همة تصميم‌گيري‌ها و حتي در استقلال شخصيت هم، وابسته ديگران است؛ درحالي‌كه روان‌شناسان و كارشناسان تربيتي مي‌گويند كه هدف پرورش و تربيت اجتماعي، رسيدن فرزندان به قله خودگرداني است تا بتوانند روي پاي خودشان بايستند. از اين رو، اثرگذاري عوامل بيروني، نبايد زياد باشد كه فرد هيچ وقت به اين خودگرداني و استقلال شخصيت نرسد. (هترينگتون؛ راس، 1373: ج 2، ص 117)

ب)- توجه به حساسيت دوران نوجواني

«ويليام سيزر» مي‌گويد: وقتي فرزندان به سال‌هاي نوجواني مي‌رسند، بايد باور کنيم كه نمي‌توان رفتار آنان را به طور كامل كنترل كرد. چرا كه بيشتر وقت نوجوانان با شخصيت‌ها و سازمان‌هايي مي‌گذرد كه بيرون از محدودة خانه است. مدرسه، كليسا، رايانه، تلويزيون، همسالان، بازيگران، و دوستان همه نوجوان را حلقه زده‌اند. براي اثر گذاري بايد تماس و ارتباط خود با آنان را نبريم. ماهي يك‌بار نوجوان را با خود بيرون ببريد و چند ساعتي را دو به دو با هم بگذرانيد. همچنين در اين مدت تلاش كنيد كه دربارة زندگي دروني، آرمان‌ها، آرزوهاي فرزندتان با هم حرف بزنيد. نگران نباشيد كه وي آدم فضول يا كنجكاوي به نظر مي‌آيد، چون خود او برايتان اهميت دارد. كارهايي كه او مي‌كند نيز، برايتان اهميت دارد. نوجوانان بيشتر دربارة زندگي خود سكوت مي‌كنند اما پس از سال‌ها مشاور آنان بودن، بايد بگويم كه بيشتر شكايت‌ها از هيچ دخالت نكردن والدين در فرزندانشان بوده است تا دخالت بيش از حدّ آنان. (رك. سيرز، 1369: ص171)

4) بكارگيري شيوه‌هاي قهرآميز و واداري زورمدارانه

در اين روش، مربي به جاي رهبري و هدايت فراگير، بر او رياست مي‌كند. لحن كلام خشن و زورگويانه است. پرهيز از زور و واداري، به ويژه در سال‌هاي نخستين تربيتي (يک تا هفت سالگي) مورد تأكيد روايات و کارشناسان تربيتي است. يکي از کارشناسان تربيتي کشورمان در اين رابطه مي‌گويد:

«تربيت بايد با طبيعت آدمي جوش بخورد. با فطرت او يكي شود. هرگونه تربيتي از بيرون و هر قانون تربيتي كه مطابق با طبيعت و خودانگيختگي فطرت متربي نباشد، منجر به شكست است.» (كريمي، ص62)

اجبار و تحميل اگر پياپي باشد، مثل امر و نهي پي‌درپي، شخصيت متربي را خرد مي‌كند و از وي انساني بي‌اراده و بي‌نشاط مي‌سازد.

تربيت تحميلي، معمولاً به واكنش‌هاي منفي فراگيران مي‌انجامد. امام علي(ع) مي‌فرمايد: «أن للقلب شهوة و اقبالاً و ادباراً، فأتوها من قبل شهوتها و اقبالها، فانَّ القلب اذا اكره عمي»، دل‌هاي آدميان، داراي گرايش‌ها و رفت و برگشت‌هاي متناوب است. پس زماني خودتان را به کاري واداريد و چيزي را بر خود بار کنيد که آن را دوست داشته باشيد و دلتان به آن گرايش پيدا کرده باشد. اگر چيزي را ناخواسته و با اکراه بر خود بار کنيد، سر در گم و آشفته مي‌شويد و در اقدامات روشن و بينا نيستيد! (نهج‌البلاغه، 1379: حكمت93)

تحميل و واداري، عزت و كرامت نفس فراگير و يادگيرنده را از بين مي‌برد و چه بسا به دورويي و نفاق وي بيانجامد. گستاخي و اقدام تلافي‌جويانه و همانندسازي منفي و گرايش به پرخاشگري، از ديگر پيامدهاي واداري و اجبار است. (رك. قائمي‌مقدم، 1382: صص68-66) و اگر به دلايلي ناچار هستيم كه در جاهايي از فشار و زور بهره بگيريم، توانايي، موقعيت و ظرفيت پذيرش متربي را در نظر بگيريم. (همان، صص 66-68)

5)- سرزنش‌هاي افراطي و پياپي در برابر كوتاهي‌ها و اشتباهات

افراط در سرزنش و بازخواست افراد، نه تنها اثر بازدارنده ندارد بلكه موجب برافروخته شدن شعله‌هاي لجاجت و سركشي مي‌شود. پيامبر (ص) هرگز از كارهاي كودكان ايراد نمي‌گرفت بلكه كار درست و کامل را به آنان ياد مي‌داد و مي‌فرمود: اين‌گونه انجام دهيد. انس بن مالك مي‌گويد: «و كان إذا أنكر الشيئ يقول: كذا قضي» (طباطبائي، 1375: ص 36)

امام علي (ع) نيز در اين باره مي‌فرمايند: «الافراط في‌الملاقه يشبّ نيران اللجاج»، «زياده روي در سرزنش کردن شعله‌هاي لجاجت و گستاخي را در آدميان شعله‌ور مي‌کند.» (مجلسي، 1403: ج23، ص81) يا در جاي ديگري مي‌فرمايند:

«إياك أن تكرر العتب، فإنّ ذلك يغري بالذنب و يهوّن العتب»، «از تكرار سرزنش بپرهيز كه سرزنش شده را به گناه مي‌كشد و سرزنش را از اثرگذاري مي‌اندازد.» در اين رابطه لازم است والدين چند نكتة مهم را در نظر بگيرند:

الف) لغزش‌ها و اشتباهات كودكان و نوجوانان، به واسطه ناداني و ناپختگي آنان است، پس نبايد لغزش‌هاي آنان را به حساب لجاجت و بدكاري آنان گذاشت. بلكه حتي بعضي از اين لغزش‌ها، لازم است، زيرا مهارت‌هاي فردي در پي اين خطاها به دست مي‌آيد.

ب) بازخواست و سرزنش كودك فقط از سوي يكي از والدين نباشد بلكه بايد سعي شود كه اين مسئوليت بين والدين تقسيم شود تا از يكي از آنان، چهرة خشن و از ديگري چهرة مهرآميز درست نشود.

ج) سرزنش‌هايي كه والدين انجام مي‌دهند، نبايد تبديل به دشنام و فحش گردد، زيرا اين كلمات در خودپندارة كودك تثبيت گردد و وي خود را يك فرد فروهشته و بزهكار، دزد و نابکار و خداي ناکرده درست نشدني ترسيم مي‌بيند.

د)- سرزنش‌ها نبايد جلوي جمع و در برابر ديگران انجام شود. هرگاه کودکان در جلوي ديگران سرزنش يا تحقير شوند؛ واقعاً باورشان مي‌شود كه داراي اين ويژگي شخصيتي منفي هستند. از اين گذشته، کوچک شمردن و سرزنش در پيش ديگران، ممكن است به سرعت و فوري جلوي خطا را بگيرد ولي از سوي ديگر، راه جديدي را براي خطا و انحراف باز مي‌كند. از جمله ممكن است، فرد به خاطر فشار بيروني در جلوي ديگران سكوت كند اما همين كه از اين مكان دور شد، دوباره مرتكب همان عمل مي‌شود.

ه‍) بهتر است، دخالت نزديكان از قبيل عمو، دايي، خاله و عمه، از مرز تذكر و گوشزد نگذرد و بازخواست آنان به اندازه و به شکل برخورد والدين نباشد. از اين گذشته، گوشزدها هم بهتر است در قالب واژه‌هاي محبت‌آميز و هدايت‌كننده باشد. هر قدر احترام و منزلت نزديكان، نزد فرزند زيادتر باشد، اثرپذيري آنان بيشتر است؛ چون در بحث همانندسازي و الگوپذيري، الگوهاي برتر و مهم، متربي و فراگير را بيشتر دگرگون مي‌کنند.

و) تحقير و خرد کردن به شكل‌هاي گوناگون، همانند تمسخر، سرزنش پياپي به ويژه در برابر ديگران، ناسزاگويي، تهمت و عيب‌جويي، از جمله مانع‌هاي بزرگ تربيت درست است و به جاي اصلاح متربي، زمينه فساد و انحراف وي را فراهم مي‌كند.

ز) والدين بايد توجه كنند كه به جاي سرزنش رفتار نادرست كودك، خود كودك و شخصيت وي را تحقير نكنند. از جمله آسيب‌هاي مهم تربيتي، اين است که هنگام مشاهدة يک لغزش يا انحراف، به جاي رفتار نادرست، خود کودک يا شخصيت وي را زير سؤال ببريم.

6) تنبيه بدني كودك در برابر لغزش‌ها

نوع برخورد گفتاري، فيزيكي و عاطفي با خطاهاي فرزندان بايد به گونه‌اي باشد كه فرد متوجه خطا و اشتباهش بشود و احتمال برگشت از انحراف هم برود. از اين جهت بهتر است براي جبران يا گوشزد خطاها به گونة مستقيم وارد نشويم. برخورد‌هاي مستقيم زشتي گناه را مي‌شكند و اگر والدين مصلحت ديدند تا کسي را براي خطا و لغزشي گوشزد کنند، مي‌توانند آن را به طور عمومي در وقت مشترك حضور اعضاي خانواده مطرح كنند.

مرور و بازنگري روايات تربيتي نشان مي‌دهد که پيشوايان معصوم ما در تربيت فرزندان خود، از شيوة تنبيه بدني بهره نمي‌گرفتند. انس بن مالك مي‌گويد: از 8 سالگي تا 18 سالگي در خدمت نبي اكرم (ص) بودم و در اين مدت از آن حضرت تندي، بدگوئي و سرزنش نديدم. (صالحي شامي، 1414ق: ج7، ص7) وي همچنين مي‌گويد: «چندين سال به پيامبر خدمت كردم اما هرگز مرا دشنام نداد و يكبار هم كتكم نزد!» (طباطبائي، 1375: ص 34)

البته تهديد به تنبيه بدني، مي‌تواند در مواردي به عنوان يك راهكار استفاده بشود. ابن سعد از ام‌سلمه نقل مي‌كند: پيامبر اكرم (ص) خدمتكار خود را به دنبال كاري فرستاد. او خيلي دير كرد و زماني برگشت كه كار از كار گذشته بود. حضرت فرمودند: اگر خوف و ترس از قصاص خداوند در آخرت نداشتم، تو را با چوب مسواك كتك مي‌زدم. (همان، ج 7، ص 56) چوب مسواک، اگر چه جنبة ترساندن بچه را ندارد اما به بهانه‌اي، به هدف تنبيه كه همان آگاهي دادن و هشدار به نادرست بودن كار است، نائل مي‌شويم.

7)‌ برخوردهاي تبعيض‌آميز والدين

تفاوت‌گذاري و تبعيض در مسايل روزمرة زندگي، به هر صورتي محكوم و آسيب‌زاست. از اين‌رو، بايد از تبعيض پسر و دختر، بزرگ و كوچك، موفق و ناموفق و... بپرهيزيم.

برخوردهاي تبعيض‌آميز يا تفاوت گذاشتن‌هاي بدون دليل، از جمله مواردي است كه ممكن است فضاي حسادت، درگيري يا انتقام را در بين فرزندان ايجاد كند. در روايتي آمده است: روزي پيامبر اكرم (ص) در حال سخن گفتن با ياران خود بودند. كودكي وارد شد و به سوي پدر خويش كه در ميان جمعيت بود، رفت. پدر دستي بر سر وي كشيد و وي را بر روي زانوي راست خود نشاند. اندكي بعد، دختر آن مرد وارد شد و نزد پدر رفت. پدر دستي بر سر وي كشيد و او را در كنار خود روي زمين نشاند. پيامبر گرامي كه برخورد دوگانة پدر را ديدند، فرمودند: چرا هنگامي دخترت وارد شد، همانند پسرت روي زانوي ديگرت نگذاشتي؟ آن مرد دخترک خود را برگرفته و بر زانوي ديگرش نشاند. پيامبر با ديدن اين کار خوشحال شده و فرمودند: عدالت‌آميز رفتار کردي! (ابن ابي الدنيا، بي‌تا: ج1، ص173).

سكوني از رسول خدا (ص) نقل مي‌كند: «پيامبر اسلام به مردي نگريست كه دو تا پسر داشت، يكي را بوسيد و ديگري را رها كرد. پيامبر فرمود: «چرا بين اين دو برابري نكردي.» (طبرسي، 1408ق: ص321) ابن عباس نيز در روايتي از پيامبر اكرم (ص) نقل مي‌كند: «در هديه‌ها و امتيازاتي كه به خانه مي‌بريد، بين بچه‌هايتان مساوات برقرار نمائيد.» همچنين در روايت ديگري، پيامبر اسلام(ص) مي‌فرمايند: «خداوند دوست دارد، بين اولادتان حتي در بوسيدن هم عدالت برقرار كنيد.» (متقي، 1409ق: ج 16، ص445)

يكي از راه‌هاي جلوگيري از برخوردهاي تبعيض آميز، تقسيم عادلانه كارها در خانه است. در محيط خانواده يك‌سري کارها و وظايف، اختيارات و امتيازاتي هست كه لازم است در اين امور تقسيم عادلانه صورت بگيرد تا افراد احساس كنند، به همان اندازه كه از امتيازات استفاده مي‌كنند، به همان اندازه وظيفه دارند، كار و تلاش كنند. برخوردهاي تبعيض آميز در امتيازدهي و تقسيم کارها، زمينه را براي تمايل به تبعيض و ظلم ايجاد مي‌كند. اين کار مي‌تواند در درازمدت بستر را براي کشيده شدن به انحرافات اجتماعي و بزه‌كاري‌ها باز نمايد.

البته پافشاري ما بر تبعيض نکردن و برخورد عدالت آميز، به معناي در نظر نگرفتن تفاوت‌ها نيست. پاداش و تنبيه كه از طريق تفاوت‌گذاري حاصل مي‌شود، يكي از شيوه‌هاي ترتيبي است. تشويق و تنبيه، يك راه براي حق‌شناسي است اما لازم است، سن و زمان پاداش و تنبيه را در نظر گرفت. در دوران كودكي كه كودكان هنوز نمي‌توانند منشاء تفاوت‌ها را درك كنند، بايد ميان آنان در ابراز مهر و دادن هديه و امتياز بخشي‌ها برابري نمود. زيرا اگر منشاء تفاوت‌گذاري‌ها، براي بچه‌ها مشخص نشود، به چالش‌هاي بزرگ رفتاري و روابط خصمانه دچار مي‌شوند.

الف)- تمايز ميان تفاوت با تبعيض

يكي از شيوه‌هاي تربيتي اين است، بچه‌اي كه از مرحلة كودكي گذشته و منشاء تفاوت رامي‌فهمد، احساس كند خوب بودن با بد بودن فرق مي‌كند. اگر والدين در هر صورت به گونه‌اي مساوي با بچه‌هايشان رفتار كنند، آن‌ها توجيهي براي خوب رفتار كردن و بدرفتار نكردن نمي‌يابند. از اين‌رو، هنگام تقسيم وظايف و امتيازات، والدين نبايد به يك‌گونه عمل كنند. بلكه بايد فرزندان را به فراخور توانايي‌هايشان چه از لحاظ شناختي، عاطفي، رفتاري و فيزيكي، به کارها و مسئوليت‌ها بگمارند.

امام علي(ع) در روايت زيبايي مي‌فرمايند: «أزجر المسييء باحسان المحسن»، «گناهکار را با پاداش دادن به نيکوکار تنبيه کن!» (نهج‌البلاغه، 1379: كلمات قصار،177) بزهكار و گناهكار را با احسان و پاداش دادن نيكوكار زجر وكيفر بدهيد تا آنان احساس كنند كه پدر و مادرشان، به طور يكسان در برابر نيكوكار و گناهكار برخورد نمي‌كنند. حضرت اميرالمؤمنين (ع) به مالك اشتر مي‌فرمايند: «ولايكون المحسن و المسيئ عندك سواءً»، «نيكوكار و گناهكار پيش تو يكسان نباشد.» اين گفتار علوي در مورد برخوردهاي تربيتي در سطح کلان اجتماعي است اما حساسيت آن در فضاي خانواده و در ميان فرزندان بيشتر است.

ابن عباس از پيامبر نقل مي‌کند که آن حضرت هميشه به برابري و عدالت در ميان فرزندان سفارش مي‌نمود. همچنين ايشان مي‌فرمايند: «اگر مي‌خواستيد در جايي يكي از فرزندان را بر ديگري ترجيح بدهيد، سعي كنيد دختران را بر پسران ترجيح دهيد.» (متقي، 1409ق: ج16، ص446) اين سفارش از اين جهت است كه عاطفه و مهرگرايي دختران بيشتر و ظريف‌تر است و به آساني رنجيده خاطر مي‌شوند. پدر و مادرها اگر مي‌خواهند دخترها را برتري دهند، بهتر است در ابراز مهر، محبت و هديه دادن باشد، نه تشويق و تنبيه.

متأسفانه يكي از مواردي كه در مسأله تفاوت‌گذاري‌ها خلط مي‌‌شود، خلط بين ابراز محبت با تشويق و تنبيه است. تشويق و تنبيه، تبعيض نيست بلكه رساندن حق به حق‌دار است ولي در ابراز محبت هم، اگر تفاوت بگذاريم و دليل روشني نداشته باشيم، اين کار ممکن است به حسد و انتقام‌گيري کشانده ‌شود.

«سعدبن سعداشعري» از امام علي‌بن‌موسي‌الرضا (ع) مي‌پرسد: فدايتان شوم. آيا مردي مي‌تواند دخترانش را بيش از پسرانش دوست داشته باشد؟ ايشان فرمودند: در نظر ما دختر و پسر يكي هستند. خداوند اين دو را به عنوان نعمت، به ما عطا كرده است. ما هم در ابراز محبت و دادن امتياز به آنان تفاوتي نمي‌گذاريم. (كليني، 1413ق: ج6 ، ص51)

ب)- نحوة تفاوت‌گذاري

گاهي ممکن است شرايطي پيش آيد که بخواهيم ميان فرزندان در موردي تفاوت بگذاريم. در اين حالت حواسمان باشد که تفاوت‌گذاري‌ بايد پنهاني و پوشيده از چشم ديگر فرزندان باشد و اگر ناچار هستيم در جلوي چشم بقيه اين کار را بکنيم، به ويژه در سنين بالاتر، بايد براي آن توجيه منطقي داشته باشيم تا بچه‌ها بفهمند كه اين تفاوت‌گذاري تبعيض نيست.

همچنين اگر والدين دريابند كه ممكن است تفاوت‌گذاري منشاء حسادت شود، بهتر است از آن صرف‌نظر كنند يا با تفاوت‌گذاري برعكس، در جهت خاموش كردن ريشه‌هاي حسد بهره ببرند. به پيام اين روايت توجه کنيد: «مسعدة بن صدقه» از امام صادق (ع) نقل مي‌كند كه پدرم امام باقر (ع) فرمود: من به برخي از فرزندانم نيكي مي‌كنم و وي را بر زانوي خود مي‌نشانم و فراوان به او مهر مي‌ورزم و از او تشكر و قدرداني مي‌كنم، در حالي‌كه اين همه نيكي حق فرزند ديگر من است. اين كار را از اين جهت انجام مي‌دهم تا اينكه او را از حسادتي كه ممكن است از ناحية برادرانش مانند برادران يوسف، دامنگير او شود، حفظ كنم. (سلمي، 1363: ج2، ص166)

در سنين كودكي مي‌توان با محبت حتي محبت‌هاي ظاهري ريشه حسد را خشكاند، اما در سنين نوجواني، نوجوان به سادگي متوجه عنايت‌هاي خاص و ساختگي والدين مي‌شود. از اين رو، پدر و مادر بايد كاملاً متوجه باشند تا فرزندشان متوجه مصنوعي بودن يا كاذب بودن مهرورزي آنان نشود.

8) نداشتن صداقت يا ناهمگون بودن رفتار و گفتار والدين

صداقت نداشتن، از جمله روش‌هاي آسيب‌زاي تربيتي است كه منجر به برداشت دروغ، تزوير يا حيله‌گري فرزندان مي‌شود. بچه‌ها ممکن است منشأ تبعيض را متوجه نشوند ولي راست، دروغ و تزوير را، به راحتي مي‌فهمند. دروغ‌گويي يا ناهمگوني گفتار و رفتار والدين، شخصيت فرزندان را آسيب‌پذير مي‌کند. اثرگذاري‌هاي رفتاري چون ناخودآگاه است، نقش آن از اثرگذاري‌هاي گفتاري، ماندگارتر است و در شخصيت کودک اثرات نامطلوبي مي‌گذارد كه به بعضي از آن‌ها اشاره مي‌کنم:

الف)- الگوگيري فرزندان از والدين فريبكار

ب)- اعتماد نکردن به والدين

ج)- احساس تهي بودن و بي‌ارزش بودن در فرزندان

همچنين بسياري از مشكلات به خاطر اين است كه والدين مرتكب اشتباهي مي‌شوند اما اقرار به اشتباه خويش نمي‌كنند. در حالي كه اقرار كردن، خود مي‌تواند بهترين الگو براي فرزندان باشد. آن‌ها از روش برخوردها الگو مي‌گيرند. هماهنگي رفتار و گفتار والدين، بهترين و مؤثرترين روش تربيتي است.(قائمي، 1382: صص 179-176)

والدين آنچه كه در توانشان نيست، نبايد به بچه‌ها وعده بدهند مگر اين‌كه آن را مبتني بر فراهم شدن شرايط و امكانات بكنند. بچه‌ها در سنين پايين، پدر و مادر را رازق خويش مي‌دانند و تصويري كه از خداوند دارند، بر پدر و مادر خويش انطباق مي‌دهند. اگر آن‌ها از والدين يك تصوير منفي پيدا كنند، راجع به خدا هم آن ديدگاه را پيدا مي‌كنند. رسول گرامي (ص) مي‌فرمايند: «بچه‌هايتان را دوست داشته باشيد و به آنان مهرورزي کنيد و اگر وعده‌اي به آنان مي‌دهيد، سعي كنيد به وعده‌هايتان وفا كنيد، زيرا آنان شما را روزي دهندة خودشان مي‌دانند. (طبرسي، 1408ق: ص219) دامنة بي‌وفايي در برابر قولي كه به كودكان مي‌دهيم، آن‌چنان گسترده است که آنان را به خداوند هم بدبين و بي‌اعتماد مي‌كند.

اميرالمومنين علي(ع) مي‌فرمايد: دروغ گوئي نه شوخي و نه جدي آن، شايسته انسان نيست. درست نيست كه فردي به فرزند خويش وعده‌اي بدهد و به آن وفا نكند، زيرا كه دروغ‌گويي به فجور مي‌انجامد و فجورهم به آتش مي‌كشاند.» (مجلسي، 1403ق: ج72، ص295)

9) قرار گرفتن در شرايط فقر يا در بي‌نيازي افراطي

حضرت علي (ع) مي‌فرمايد: «با بنيّ من إبتلي بالفقر، إبتلي بأربعه خصال: بالضعف في يقينه و النقصان في عقله و الرّقه في دينه و قلّه الحياء في وجهه، فنعوذ بالله من الفقر»، «اي فرزندم، كسي كه در زندگي به فقر مبتلا مي‌شود، چهار ويژگي در شخصيتش شكل مي‌گيرد: ضعف در يقين، نقصان در عقل، آسيب پذيري در دين و كم‌حيايي. پس من از فقر به خداوند پناه مي‌برم.» (شعيري، بي‌تا: ص129) البته فقر خود به خود آسيب‌زا نيست بلكه نوع نگاه ما به فقر آسيب‌زا است. زيرا نگرش‌هاي ما، زندگي را براي ما تلخ يا شيرين مي‌كند. همچنين اين فقر را بايد از فقر كاذب جدا كرد. بسياري از مشكلاتي كه در خانواده‌ها پيدا مي‌شود، ناشي از فقر كاذب است. بسياري از فقرهاي كاذب، با پائين آوردن سطح توقعات يا خوديابي و سخت کوشي قابل حل است.

هم‌چنين، بچه‌هايي كه در خانواده‌هاي ثروتمند و مرفه، بزرگ مي‌شوند، افرادي طغيان‌گر و هنجارناپذير خواهند بود. خداوند متعال در قرآن مي‌فرمايد: «كلّا! إنّ الانسان ليطغي ان رأه استغني» (علق، 7-6)؛ «چنين نيست و به راستي انسان‌ها همين‌که احساس بي‌نيازي کنند، طغيان و شورش مي‌کنند.» امام علي (ع) در سخني حکيمانه مي‌فرمايند: «و اعلموا ان كثرة المال مفسدة للدين مقساه للقلب»، (نوري طبرسي، 1409ق: ج 12، ص 93) مال فراوان، ماية فساد دين و سخت دلي انسان مي‌شود. فراواني ثروت، دين آدم را از آدم مي‌گيرد، چون آدم مرز ناشناس مي‌شود و براي افزون‌سازي دارايي خود را به آب و آتش مي‌زند. از اين گذشته، انسان‌ها در رفاه‌زدگي و برخورداري فراگير، عواطفشان را از دست مي‌دهند.

10) درك نكردن نوجوان و واقعيت‌هاي شخصيتي و رواني او

دوران نوجواني آغاز استقلال‌يابي است. در اين سن، به تدريج گستاخي، حرف‌نشنوي و لجاجت‌ها شروع مي‌شود. اما همين رفتار، آغاز تثبيت ويژگي‌هاي شخصيت، استقلال‌طلبي، آزادي‌خواهي، آرمان‌گرايي، ستيزه‌خواهي، ناپختگي، كم‌تجربگي و احساسي بودن است. نوجوان شهروند شهر آرزوها است. واقعاً مثل اين است كه در دنياي واقعي زندگي نمي‌كند. شهروند شهر واقعيت‌ها نيست.

در روايتي آمده است: اميرالمؤمنين (ع) همراه با قنبر براي خريد پيراهن به بازار رفتند و دو تا پيراهن خريدند. يكي از آن‌ها گران‌تر و زيباتر بود و ديگري ارزان‌تر بود اما زيبايي اولي را هم نداشت. حضرت پيراهن گران‌تر را به قنبر دادند و پيراهن ارزان‌تر را خودشان پوشيدند. قنبر گفت: شما اميرمؤمنان هستيد و براي حاكم جامعه اسلامي برازنده‌تر اين است كه پيراهن برتر را انتخاب كند. حضرت در جواب فرمودند: «انت شاب و لك شره الشابّ»، (مجلسي، 1403ق: ج100، صص94-93) يعني تو جواني و جواني نيازهاي خاصي دارد. نوجوان‌ها و جوان‌ها، جوش و خروش ويژة خود را دارند. خواسته‌ها و نيازهاي آنان هم متفاوت و گاهي هم عجيب و غريب است.

* در برخورد با نوجوانان از چه اصول روان‌شناختي مي‌توان بهره جست؟

روان‌شناسان رشد، رعايت چند اصل را در برخورد با نوجوانان سفارش مي‌کنند كه به بعضي از آن‌ها اشاره مي‌کنم:

1) درك كردن نوجوانان؛ نوجوانان خود مشكلات فراواني دارند، پس نبايد بر انبوه مشكلات آنان افزود. دورة نوجواني، دوره بلوغ و بالندگي است و با دگرگوني‌هاي بدني و رواني فراواني همراه است. به خاطر پيدا شدن دگرگوني‌هاي فيزيولوژيكي و رواني، نوجواني كه تا ديروز سرحال وشاداب بوده، يك مرتبه گوشه‌گير و بي‌حال مي‌شود. كودك بانشاط ديروز، امروز نوجواني است كه از رشد بدني خسته و از بروز نشانه‌هاي بالندگي جنسي آشفته و به دليل رشد ويژة رواني، گوشه‌گير و ناآرام است و از درون با مشكلات فراواني دست به گريبان است. از اين رو، والدين و مربيان بايد نوجوان و مشكلات وي را درك كنند و بر مشكلات وي نيفزايند.

2) آشفتگي نوجواني، درآمدي برنظم و ثبات دوران جواني است. نوجوان معمولاً نمي‌تواند تصميم‌هاي باثباتي بگيرد و از آشفتگي ذهني و عاطفي برخوردار است.

3) نوجوان نيازمندي است كه به خاطر استقلال و تلاش براي خود بودن، از ابراز نيازهاي خود سرباز مي‌زند. بنابراين بايد وي را دريابيم و به گونه‌اي با وي سخن بگوييم تا به ما اعتماد کند و خواسته‌هايش را براي ما مطرح كند.

4) نوجوان اندرز مستقيم را برنمي‌تابد. وي اندرز ديگران را دخالت در سرنوشت خود و محدود ساختن قدرت خويش مي‌داند. بنابراين، والدين بايد توجه كنند كه از امر و نهي مستقيم استفاده نكنند بلكه از روش مشورت و استدلال بهره ببرند. در روايتي از شخصي به نام «حريز» چنين نقل شده است: «اسماعيل فرزند امام صادق (ع) مقداري پول داشت. مردي از قريش براي تجارت عازم يمن بود. اسماعيل مي‌خواست، پول خويش را به آن مرد بدهد تا براي وي كالايي خريداري نمايد و تجارت كند. در اين رابطه با پدر خويش، حضرت امام صادق (ع) مشورت كرد. امام نفرمود اين كار را نكن بلكه فرمود: عزيزم، آيا نشنيده‌اي كه اين مرد شرابخوار است؟! اسماعيل گفت: مردم چنين مي‌گويند. حضرت فرمود: خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «يؤمن بالله و يؤمن بالمؤمنين»، «پس هرگاه مؤمنان نزد تو شهادت دادند، آنان را تصديق كن.» (همان، ج2، ص273)

5) نوجواني برهة گزينش‌هاي بي‌شمار و بي‌مرز است. آينده‌گزيني، كنجكاوي و تلاش براي از همه چيز سردرآوردن، از جمله ويژگي‌هاي نوجواني است.

6) نوجوان از يك سو نيازمند راهنمايي ديگران است و از سوي ديگر از ابراز نيازمندي ابا دارد. بنابراين والدين بايد از راهكارهاي غيرمستقيم استفاده كنند تا بتوانند نيازهاي فرزندانشان را برآورده سازند.

* روش‌هاي درست برخورد با نوجوان بالغ، چگونه مي‌باشد؟

1) تلاش براي حفظ ارتباط مستمر با نوجوان

با توجه به دو ويژگي نوجوان، يعني استقلال‌طلبي و بي‌ميلي وي، نسبت به برقراري ارتباط با والدين و مربيان قديمي، پدر و مادر بايد تلاش كنند، هيچ‌وقت براي مقابله با لجاجت، گستاخي و استقلال طلبي نوجوان، رابطه خود را با وي ‌قطع نكنند.

انتظارات و توقعات ويژه والدين از نوجوان و ابراز ناخشنودي پياپي از رفتارهاي وي، نخستين گام انحراف، در روش تربيتي است. ناراحت‌شدن از رفتار نوجوان، نبايد كار را به مرحله‌اي برساند كه رابطة عاطفي كمرنگ شود؛ به خصوص در فرزندان دختر. اگر آنان رابطه عاطفي‌شان با افراد خانواده كمرنگ شود، به تدريج ارتباطات عاطفي را بيرون از خانه جست‌وجو مي‌كنند.

2)- مهرورزي و محبت نمودن عاقلانه و متعادل

نحوة مهرورزي بين كودك و نوجوان، نبايد به يك شكل باشد. مهرورزي‌هاي كودكانه، نوجوان را به واكنش‌هاي منفي وامي‌دارد. دست برسر كشيدن، بوسيدن‌هاي مكرر، مراقبت‌هاي مستقيم و پي‌درپي، براي نوجوان تحقير كننده و آشفته كننده است. مهرورزي بايد توأم با احترام و شخصيت‌دهي باشد.

3) مراقبت‌هاي بدني

به دليل رشد سريع بدني و نزديك بودن نوجوان به دوران كودكي، وي هنوز در مسأله تغذيه و در مسأله مراقبت‌هاي بدني به پدر و مادر احتياج دارد.

4) پركردن كيفي و بهينة فرصت‌هاي فراغت

رؤيازدگي، خيال‌بافي، رشد سريع توانايي جسمي، انزواطلبي، دوري از بزرگترها و تمايل به جاذبه‌هاي درون‌گروهي، از جمله ويژگي‌هاي دوران نوجواني است و از والدين و مربيان، نظارت و مراقبت ويژه مي‌طلبد. اگر فرصت‌هاي فراغت نوجوان، به درستي و با برنامه پر نشود، خيال‌بافي‌ها و گوشه‌گيري‌ها کار دست او مي‌دهد.

5) آماده‌سازي نوجوان براي استقلال درست

چون نوجوان در راه تجربه و كسب استقلال‌طلبي است، بسياري از رفتارهاي وي براي والدين ومربيان، ظاهري ناخوشايند دارد و نوجوان به صورت لجباز، خودپسند و بي‌ادب جلوه مي‌كند. اما بايد بدانيم كه استقلال طلبي از سرمايه‌هاي الهي در نوجوان است و تضمين كنندة آيندة آتي وي مي‌باشد. استقلال‌طلبي يك موهبت الهي است. بايد بكوشيم با نوجوان به گونه‌اي برخورد كنيم كه هم كمكش كنيم و هم او را مستقل بار بياوريم.

6) هدايت خيال‌بافي‌هاي نوجوان

علاقه به داستان‌هاي خيالي، تماشاي فيلم، كارتون خيالي و شگفت‌انگيز، نقاشي و داستان‌نويسي‌هاي خيالي، از جمله خيال‌بافي‌هاي نوجوان است. خيال‌بافي همچون استقلال‌طلبي، يك موهبت الهي است. اين ويژگي‌ نوجوان، هم هدايت و هم مراقبت مي‌طلبد تا از وي جواني خلاق و مبتكر بسازد. حذف خيال‌بافي‌ها، توبيخ و سرزنش كردن نوجوان، در اين مورد خطرآفرين و آسيب‌رسان است و موجب مي‌شود كه از وي يك شخصيت عقده‌اي و انتقام‌گير به وجود آوريم.

7) شركت دادن نوجوان در فعاليت‌هاي بزرگسالان

شركت در فعاليت‌ بزرگسالان، آرام آرام، بستر فعاليت‌هاي آينده نوجوان را هموار مي‌سازد. البته با يك مقدار كم‌رنگ كردن مسئوليت‌دهي بزرگسالان، مي‌توان نوجوان را به فعاليت‌هاي آينده‌اش آشنا ساخت تا با تمرين و ممارست، مسئوليت آيندة زندگي خود را بپذيرد.

8) نظارت غيرمستقيم

نظارت‌هاي مستقيم و آزادي مطلق، هر دو كژراهه است. نظارت برنوجوان بايد به گونه‌اي باشد كه حساسيت برانگيز نباشد.

9) راهنمايي نوجوان براي گزينش الگو

نوجوانان براي آيندة زندگي خودشان، سعي مي‌كنند الگو بگيرند كه اين امر يكي از بحراني‌ترين كارهاي نوجوان است. نوجوان در پي يافتن الگوهايي است كه زندگي آينده خود را همانند آن قرار دهد. والدين بايد با توجه به فرهنگ ديني و نظام ارزش‌هاي ديني، نوجوان را ياري دهند كه جذب الگوهاي گمراه كننده نشود.

10) آشناسازي با مسائل بلوغ جنسي

نوجوان به دليل بالندگي و بلوغ فيزيولوژيك و جسمي كه برايش اتفاق افتاده، به طور طبيعي، نيازمند كمك و امدادهاي شناختي است. در اين جهت، والدين دلسوزترين كساني هستند كه مي‌توانند نوجوان را به اين بالندگي كه از جمله نعمت‌هاي خداوندي است و زمينه‌ساز تشكيل خانواده است، آشنا سازند. اما اين بلوغ يا نشان دادن بالندگي‌هاي جنسي همراه با آشفتگي، اضطراب و خجالت است. از اين‌رو، اين آموزش بايد از روش غيرمستقيم و همراه با احتياط و حسن نيت باشد و در بكارگيري واژه‌ها هم، احتياط به عمل آوريم.

11) واقع‌گرايي و رعايت تفاوت‌هاي فردي در برگزيدن آينده‌هاي شغلي

اصل تفاوت‌هاي فردي، در مورد علاقه‌ها و توانائي‌ها، مربيان و والدين را بر آن مي‌دارد كه نوجوان را متناسب با قابليت‌ها و توانائي‌هايش هدايت كنند.

و سرانجام بهتر است اين دو نكتة آسيب‌شناختي هم، در بهينه‌سازي تربيت ديني مورد توجه قرار گيرد:

الف) هنگام بكارگيري روش‌هاي تربيتي بکوشيم كه فقط به پيامدهاي فوري و ظاهري آن‌ها بسنده نكنيم. برخي از روش‌ها، پيامدهاي پنهان و ماندگار دارند كه هيچ‌گاه از فضاي رواني حذف نمي‌شوند.

ب) بسياري از روش‌هاي نادرست تربيتي، دستاوردهاي انتقال يافته از گذشتگان است. از اين‌رو لازم است، عادت‌ها، باورها و آموخته‌هاي پيشين، مورد كنكاش علمي قرار گيرند تا از اين راه روش‌هاي نادرست، از قلمرو مسائل تربيتي خارج شوند. اميرالمومنين علي (ع) مي‌فرمايد: نسل جديد براي عصر جديد خلق شده‌است. بنابراين، نمي‌توان همه عادت‌هاي گذشتگان را دربست و به طور دقيق به آنان منتقل كرد بلكه بايد روش‌هايي كه منحصر به آن زمان بود، دگرگون کرد.

* لطفاً چند مورد هم از آسيب‌شناسي آموزش ديني را بيان فرمائيد؟

همان طور كه متغير سن، برد شناختي و عاطفي در نوع تربيت دخيل است، در نوع آموزش هم، اين متغير‌ها دخيل مي‌باشد. انتقال احكام، عقايد و ارزش‌هاي اخلاقي از جمله آموزش‌هاي ديني است كه از حقوق فرزندان بر والدين شمرده مي‌شود.

آسيب‌شناسي آموزش ديني، مستلزم شناخت ساختار کلي فرايند آموزش است تا به واسطة آن، كاستي و ضعف‌هاي چگونگي آموزش فعلي ما مشخص گردد. آسيب‌شناسي آموزش ديني، کنکاش جداگانه‌اي را مي‌طلبد كه به چند مورد آن اشاره مي‌كنم:

1) احساس بي‌مسئوليتي و اقدام ننمودن بر آموزش و پرورش ديني

امام سجاد(ع) آموزش و پرورش ديني را، از جمله بايستگي‌ها وحقوق فرزندان بر والدين مي‌دانند:

«و إنّك مسئول عمّا ولّيته به من حسن الأدب و الدلاله علي ربّه و المعونه له علي طاعته، فاعمل في أمره عمل من يعلم أنّه مثاب علي الإحسان إليه، معاقب علي الإسائه إليه»، «و تو در برابر کساني که عهده‌دار سرپرستي آنان هستي، در پيشگاه خداوند مسئولي که آنان را به درستي ادب کني و به خداوند رهنمونشان باشي و راه اطاعت از خداوند را به آنان نشان دهي. پس به هوش باش که در آموزش و پرورش آنان سخت بکوشي و بداني که بر آموزش و پرورش درست آنان پاداش و بر گمراه ساختن شان کيفر خواهي شد.» (طبرسي، 1408: ص421 ؛ حر عاملي، 1367: ج15، ص175)

2) كندي و سستي نمودن در آغاز آموزش كودك و نوجوان

امام علي (ع) مي‌فرمايد: «إنّما قلب الحدث كالأرض الخاليه، ما ألقي فيه من شيء قبلته، فبادرتك بالأدب قبل أن يقسو قلبك و يشتغل لبّك»، «همانا دل نوجوان و جوان همانند يک دشت ناکشته و دست نخورده است. هر چه در آن بپاشي به آساني پا مي‌گيرد و رشد مي‌کند. پس من هنگامي به ادب و پرورش تو پرداختم که هنوز دلت سخت و دشوار نشده بود و ذهنت درگير افکار و خيال بافي‌ها نشده بود.» (ابن ابي‌الحديد، ج16، ص66)

امام صادق (ع) هم در اين رابطه مي‌فرمايد: «بادروا أحداثكم بالحديث قبل أن تسبقكم إليهم المرجئه»، «به نوجوانان و جوانان خود سخنان و گفته‌هاي ما را بياموزيد، پيش از آن‌كه مرجئه[13] در اين کار بر شما پيش بگيرند.» (حر عاملي، 1367: ج15، ص196)

گروه مرجئه، در اين روايت ويژگي ندارد و نمونه‌اي از گروه‌هايي است كه ممكن است در هر زمان بر سر راه دين و باور جوانان بنشينند و آنان را گمراه سازند. والدين در تجهيز اعتقادي و دين مدار ساختن فرزندان خود، در پيشگاه خداوند مسئول هستند.

بنا به توصية پيشوايان معصوم (ع)، آموزش و پرورش ديني فرزندان، بايد بي‌درنگ و پيش از درگيري ذهن و دل آنان به زندگي روزمره يا دل‌مشغولي آنان به فكر، فرهنگ و باور دين‌ستيزانه باشد. زيرا ذهن و دل خالي جوانان، در اين هنگام بسان استخر پاكيزه و تميزي است كه تازه ساخته شده است و با آب پاكيزه پر مي‌شود. اگر مقداري از اين استخر با آب آلوده پر شود و بعد آب پاكيزه در آن بريزيم، همة آب‌ها آلوده خواهد شد. ذهن و دل آلوده و درهم ريخته، باورهاي درست و راهگشا را پس مي‌زند!

3) متناسب نبودن روش و محتواي آموزش ديني با سطح شناختي (توجه به مقاطع سني)

محتواي آموزش ديني بايد متناسب با مقاطع سني باشد كه از اين پيش دربارة آن توضيح دادم. در اين رابطه، مروري بر سيرة معصومان انجام مي‌دهيم. پيامبر بزرگوار اسلام (ص) مي‌فرمايد: «الغلام يلعب سبع سنين، و يتعلّم الكتابه سبع سنين و يتعلّم الحلال و الحرام سبع سنين»، فرزندان هفت سال بازي کنند،‌ و هفت سال هم خواندن و نوشتن و ديگر مهارت‌ها را بياموزند و هفت سال هم با حلال و حرام دين خدا آشنا شوند. (حرعاملي، 1367: ج15، احكام اولاد، ص194)

امام علي(ع) هم در اين رابطه مي‌فرمايد: «يرخي الصبيّ سبعا و يؤدّب سبعا»، «هفت سال کودکان به خود واگذاشته شوند تا از کودکي لذت ببرند و هفت سال هم به آموزش و پرورش گمارده شوند.» (طبرسي، 1408ق: ص234)

آموزش‌هاي رسمي و مستقيم كودكان بايد از سن 6 يا 7 سالگي آغاز شود. پيش از اين مقطع سني آموزش‌ها بايد در قالب بازي، خوش بودن و به طور كلي به صورت غيرمستقيم باشد. چه بسا اجتماعي‌سازي و پاي‌بندي به هنجارهاي ديني و اجتماعي (تربيت ديني و اجتماعي) نيز از سن 6 يا 7 سالگي آغاز مي‌شود. مناسب‌ترين و ماندگارترين سال‌هاي آموزش و پرورش‌پذيري، برهه بين 6 يا 7 سالگي تا 18 يا 21 سالگي است. آموزش و پرورش رسمي و دروني‌سازي هنجارها و ارزش‌ها، در اين برهه انجام مي‌گيرد.

در روايتي، امام صادق(ع) پس از آن‌كه مرحله‌بندي براساس سن6 را پيش مي‌گيرند، مي‌افزايند: اگر والدين و مربيان موفق نشوند كه در برهه‌هاي دوم و سوم آموزش و پرورش ديني را به انجام برسانند، از آن پس مسئوليتي ندارند و بهتر است فراگير را به حال خود رها كنند.

علت اين امر که در برخي از روايات، مرحله‌بندي سني، شش سال به شش سال يا هفت سال به هفت سال است، احتمالاً به تفاوت‌هاي فردي کودکان در آموزش‌پذيري باز مي‌گردد.

4) آغاز ننمودن آموزش‌ها با آموزش قرآن و پيام‌هاي قرآني

امام علي (ع) مي‌فرمايد: «و ان أبتدئك بتعليم كتاب الله و تأويله» (نهج‌البلاغه، نامه‌31)، «فرزندم! پيش از هرچيز من کتاب خدا و فهم معنا و ژرفاي آن را به تو آموختم.» پيامبر اسلام(ص) هم در روايتي به ابورافع آموزش قرآن، تيراندازي، شنا و نيز به ارث گذاردن مال را از جمله حقوق فرزندان بر والدين مي‌دانند. (متقي، 1409ق: ج16، ص444)

امام حسين(ع) فرزند خويش را براي آموزش قرآن نزد عبدالرحمن سلمي فرستادند. استاد در آغاز سوره حمد را به فرزند ياد داد. هنگامي كه وي سوره را براي پدر خواند، امام حسين (ع) هزار دينار و هزار حله به استاد دادند و دهان وي را از درّ پر نمودند! آن‌گاه در برابر شگفتي اطرافيان فرمودند: اين هدية ناچيز من، در برابر کار بزرگ او يعني آموزش قرآن به فرزندم چه ارزشي دارد؟! (نوري طبرسي، 1409ق: ج4، ح 4613، ص247)

اگر در برخي از روايات، آموزش خواندن و نوشتن بر آموزش قرآن پيشي گرفته است، به دليل پيش نياز بودن آن‌ها است. زيرا تا کودکان خواندن و نوشتن را نياموزند، نمي‌توانند قرآن و معناي آن را دريابند.

5) رفتاري نبودن آموزش و پرورش ديني

پرورش ديني كه به صورت آموزش آداب در برخي روايات مورد توجه قرار گرفته است، بنا به سيرة پيشوايان (ع) بهتر است عملي و در هنگامة رفتارهاي روزمره باشد نه به صورت كلاس و درس و آموزش‌هاي گفتاري.

پيامبر (ص) نوجواني را بامردي همراه ديدند. از نوجوان پرسيدند: اين مرد كيست؟ گفت پدر من است. پيامبر به او فرمودند: «هرگز پيشاپيش او حركت نكن و کاري نکن كه ديگران به او ناسزا بگويند، پيش از وي منشين و به نام او را صدا نزن» (متقي، 1409ق: ج16، ص474)

يكي از خدمت‌گزاران پيامبر (ص) مي‌گويد: مدتي با پيامبر بودم و گاهي اوقات بي‌اجازه خدمت آن حضرت مي‌رسيدم. يك روز كه بر ايشان وارد شدم، فرمودند: فرزندم! تو ديگر بزرگ شده‌اي، از اين پس بي‌اجازه وارد نشو. (الأدب المفرد، ص807)

از جمله مواردي كه در نظام تربيتي اسلام، درآمدي بر تربيت ديني بهينه است، احترام و شخصيت ويژة والدين است در اين رابطه به يك روايت اشاره مي‌كنم:

امام عسكري (ع) مي‌گويند: «پدر و پسري، ميهمان اميرمؤمنان بودند. هنگامي كه وارد خانة حضرت شدند، امام به استقبال آنان رفت و با احترام آنان را در بالاي مجلس نشاند و خود روبروي آنان نشست. آن‌گاه فرمود كه غذا و خوردني بياورند. پس از خوردن غذاها، قنبر تشت و آب آورد تا ميهمانان دست خود را بشويند. امام ظرف آب را گرفت تا خود بر دست ميهمانان بريزد. ميهمان خجالت كشيد و به دست و پاي حضرت افتاد و گفت: ‌اي اميرمؤمنان! خدا مي‌بيند كه شما آب مي‌ريزيد تا من دست بشويم. من نمي‌گذارم شما چنين بكنيد. امام فرمود: بنشين و دست خود را بشوي، من و تو با هم فرقي نداريم. من دوست دارم به پاداش بزرگ الهي در بهشت برسم. آن‌گاه ميهمان را قسم داد كه بگذارد حضرت آب بريزد و ميهمان دست‌ها را بشويد و مثل هنگامي كه قنبر آب مي‌ريخت، هيچ احساس ناراحتي نكند. ميهمان چنين كرد و دست خود را شست. آن‌گاه امام ظرف آب را به فرزند خود محمد بن حنفيه داد و فرمود: فرزندم! اگر اين پسر تنها ميهمان من بود و پدرش نبود، خود من آب را بر دست او مي‌ريختم، اما خدا راضي نيست كه پدر و پسر هر گاه با هم باشند، يك جور احترام شوند.[14] من بر دست پدر آب ريختم و تو بر دست پسر آب بريز. محمد بن حنفيه نيز چنين كرد. آن گاه امام عسكري فرمود: هر كس در اين ادب از علي پيروي كند، شيعة واقعي است[15].» (مجلسي، 1403ق: ج 41، ص 55 ؛ ج 16، ص 328)

6)- بي‌تفاوتي در مورد آموزش‌هاي ديني

در اين مورد صرفاً به يك روايت بسنده مي‌كنيم: پيامبر (ص) مي‌فرمايد: «واي بر حال فرزندان آخر الزمان! به خاطر پدران و مادرانشان! از ايشان پرسيده شد: آيا از پدران و مادران مشرك آنان؟! حضرت فرمود: نه، ‌از پدران و مادران مؤمنان آنان كه هيچ چيز از احكام و واجبات ديني را به آنان نمي‌آموزند و اگر فرزندان هم چيزي آموختند، پدران و مادران مانع مي‌شوند. در برابر، از آنان در دنيا به سرماية ناچيزي راضي هستند و من از چنين پدران و مادراني بيزارم و آنان از من روي گردانند!» (شعيري، بي‌تا: ص106 ؛ نوري طبرسي، 1409ق: ج 15، ص 16)

با گذار از پيچ و خم اين گفتمان بلند، فرايند تربيت ديني دختران و پسران را در گفتار و رفتار پيشوايان معصوم كاويديم. پيش‌نيازها، راهكارها و پي‌آمدهاي تربيتي را از پيش از تولد تا هنگامة نوجواني و جواني رديابي كرديم و از كاستي‌هاي هنجاري و روش رويارويي با اين كاستي‌ها سخن رانديم. از جمله مهمترين دليل اين واماندگي، ناآگاهي يا تغافل، از سرماية پربار گفتاري و رفتاري معصومين (ع) است. اگر ما خود را نيازمند مكتب تربيتي پيشوايان معصوم ندانيم يا هنگام مراجعه از روش درست بهره‌گيري نكنيم، در بحران و بن‌بستي كه اكنون گرفتار آمده‌ايم، هماره باقي خواهيم ماند. يك آسيب بزرگ ديگر، درهم آميختگي فرهنگ و هويت ديني ما با واردات فرهنگ برون‌ديني است. عصر اطلاعات و هموارتر شدن دستيابي به داده‌هاي اطلاعاتي، مرزشناسي فرهنگي و ارزشي را برايمان دشوارتر ساخته است. از مجموع اين عوامل، روند رفتار و روابط اجتماعي نوجوانان و جوانان ما نگران كننده و هشداردهنده مي‌شوند. بنابراين، در راستاي مبارزه با اين آسيب‌ها، لازم است آن‌ها را درست بشناسيم و باورمان بيايد كه پاسخ بسياري از اين چالش‌ها در سيرة پيشوايان ما نهفته است و رفتار و گفتار معصومان را با نگاه دقيق‌تر و عميق‌تري دنبال و كاوش كنيم و با برخورد كارشناسانه و همراه با پرسش فني، راهي براي رهايي از بن‌بست‌هاي تربيتي پيدا كنيم. خوشبختانه هم در قلمرو هنجارهاي تربيتي و هم در پيشگيري و رويارويي با آسيب‌ها دستمان پر است تا چگونه از اين ميراث گران سنگ بهره بگيريم.

 

فهرست منابع:

* «قرآن كريم»، ترجمة آيت‌الله ناصر مکارم شيرازي، دارالقرآن الکريم، چ سوم، قم،1376.

* «نهج‌البلاغه»، ترجمة محمد دشتي، انتشارات لقمان، قم، 1379.

* ابن‌ابي‌الدنيا: «كتاب العيال»، دار ابن القيم، دمشق، بي‌تا.

* ابن ابي الحديد: «شرح نهج البلاغه»، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيمي، دار احياء التراث العربي، بيروت، 1385ق.

* ابن‌شعبه حراني، حسن‌بن‌علي‌بن‌الحسين: «تحف‌العقول من آل الرسول»، آية‌الله كمره‌اي، انتشارات اسلاميه، قم، 1369.

* افروز،‌ غلامعلي:«مباحثي در روان‌شناسي و تربيت کودکان و نوجوانان»، انتشارات انجمن اوليا و مربيان، تهران، 1380.

* الاربلي، ابوالحسن علي بن عيسي: «كشف الغمة في معرفة ال ائمة»، دارالأضواء، بيروت، 1405 ق.

* البخاري الجعفي، محمد بن اسماعيل: «الصحيح»، دارالفکر، بيروت، 1401.

* البرقي، احمد بن محمد بن خالد: «المحاسن»، دارالکتب الإسلاميه، تهران، 1370.

*التميمي الآمدي، عبدالواحد ابن محمد: «غررالحكم و دررالکلم»، محمد علي انصاري، دار الکتاب، قم، 1373.

* السلمي، محمدبن‌مسعودابن‌عياش: «تفسير عياشي»، المکتبه‌العلميه‌الإسلاميه، تهران، 1363.

* النوري الطبرسي، ميرزا حسين: «مستدرك‌الوسائل و مستنبط المسائل»، مؤسسه آل‌البيت لإحياء التراث، بيروت، 1409 ق.

* الهيثمي، علي‌بن ابي‌بكر: «مجمع‌الزوائد و منبع الفوائد»، دارالكتب العلميه، بيروت، 1408ق.

* بلخي رومي، جلال‌الدين محمد: «مثنوي معنوي»، با تصحيح و مقدمه قوام‌الدين خرمشاهي، انتشارات ناهيد، تهران، 1375.

* حرالعاملي، محمد ابن الحسن: «وسايل‌الشيعه»، انتشارات اسلاميه، تهران، 1367.

* حسيني‌زاده، سيدعلي:«تربيت فرزند: سيرة تربيتي پيامبر(ص) و اهل بيت(ع)»، پژوهشکدة حوزه و دانشگاه، قم، 1380.

* ستوده، هدايت‌الله: «مقدمه‌اي بر آسيب‌شناسي اجتماعي»، انتشارات آواي‌نور، تهران،1372.

* سهرابي، محمد رضا ؛ سهرابي، ثريا: «دوران شکفتگي: راهنماي بلوغ دختران نوجوان»، انتشارات انجمن اوليا و مربيان، تهران، 1380.

* سيرز، ويليام: «مادر و پرورش فرزند»، پروين فرهادي، کتاب ماد، تهران، 1369.

* شامبياني، هوشنگ: «بزهکاري اطفال و نوجوانان»، ويستار، تهران، 1372.

* شعيري، تاج‌الدين: «جامع‌الأخبار»، لوح رايانه‌اي نور2، مرکز کامپيوتري علوم اسلامي، قم.

* شکوهي، غلامحسين: «تعليم و تربيت و مراحل آن»، آستان قدس رضوي، مشهد، 1365.

* صالحي شامي، محمدبن يوسف: «سبل‌الهدي و الرشاد في سيرة خيرالعباد»، دارالکتب العلميه، بيروت، 1414ق.

* طباطبايي، محمد حسين: «سنن النبي»، انتشارات اسلاميه، تهران، 1375.

* طبرسي، رضي‌الدين ابي‌نصرالحسن‌بن‌فضل: «مكارم‌الاخلاق»، دارالحوراء، بيروت، 1408ق.

* عوفي، محمد: «جوامع الحكايات و لوامع الروايات»، دارالكتب العلميه، بيروت، 1408ق.

* فريد، مرتضي: «الحديث: روايات تربيتي از مکتب اهل بيت»، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران، 1368.

* فيض كاشاني، محسن: «تفسير صافي»، مؤسسه الأعلمي للمطبوعات، بيروت، 1402ق.

* قائمي مقدم، محمد رضا: «روش‌هاي آسيب‌زا در تربيت: از منظر تربيت اسلامي»، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، قم، 1382.

* قشيري النيشابوري، مسلم بن حجاج: «صحيح مسلم: بشرح النووي»، دارالکتاب العربي، بيروت، بي‌تا.

* کريمي‌نيا، محمدعلي: «الگوهاي تربيت اجتماعي، رهنمودهاي مهم تربيتي در قالب تمثيل و حكايت»، پيام مهدي، قم، 1377.

* كريمي، عبدالعظيم:‌«تربيت آسيب‌زا»،

* كليني، محمد‌بن‌يعقوب: «الکافي»، دارالکتاب الإسلاميه، تهران، 1413ق.

* لوشه، تاکس: «روان‌شناسي رنگ‌ها»، ليلا مهردادي، حسام، تهران، 1371.

* متقي، علاءالدين ابن‌حسام‌الدين هندي: «المرشد إلي كنزالعمّال في سنن الأقوال و الأحوال»، مؤسسه الرساله، بيروت، 1409ق.

* مجلسي، محمد باقر: «بحارالأنوار»، دار احياء التراث العربي، بيروت، 1403ق.

* محمديان، بهرام: «نگاهي ديگر به حقوق فرزندان از ديدگاه اسلام»، انجمن اوليا و مربيان، تهران، 1377.

* مشکور، محمد جواد: «فرهنگ فرق اسلامي»، آستان قدس رضوي، مشهد،1372.

* منطقي، مرتضي: «روان‌شناسي تربيتي»، جهاد دانشگاهي، تهران، 1372.

* مهجور، سيامک رضا: «روان‌شناسي بازي»، راهگشا، شيراز، 1367.

* نوابي نژاد، شکوه: «سه گفتار دربارة راهنمايي و تربيت فرزندان»، انجمن اوليا و مربيان، تهران، 1380.

* هترينگتون، اي.ميوس؛ راس، دي.پاك: «روان‌شناسي كودك از ديدگاه معاصر»، جواد طهوريان و همكاران، آستان قدس رضوي، مشهد، 1373.

* : «روان‌شناسي رشد»، انتشارات سمت، تهران، 1379.

 

 

پي نوشتها:


 [1] - آسيب‌شناسي تربيت ديني را هم مي‌توان در سطح كلان و هم در سطح خرد، به پژوهش كشاند. در سطح اجتماعي پديده‌هاي گوناگوني همانند روند آموزش و پرورش رسمي و عوامل دخيل در آن، آموزش و پرورش غيررسمي مانند صدا و سيما، اينترنت، تئاتر، سينما، مطبوعات و در سطح فردي و خرد آسيب‌هاي رفتار فردي و شخصيتي دنبال مي‌شود.

[2]- Tiny but great

[3] - منابع روايي اين گفتمان برگرفته از لوح فشردة رايانه‌اي «نور2: جامع الأحاديث»، تهيه شده در مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي قم است.

[4] - «واستفزز من استطعت منهم بصوتك و اجلب عليهم بخيلك و رجلك و شاركهم في الأموال و الاولاد.»، «هر کدام از آنان را مي‌تواني با صدايت تحريک کن، و لشکر سواره و پياده‌ات را بر آنان گسيل دار، و در ثروت و فرزندانشان شرکت جوي.»

[5] - Self-concept

[6]- در زبان عربي کنيه نام همراه با پيشوند أب يا أم است که به فرزندان داده مي‌شود. مانند ابوالحسن يا ام أبيها.

[7] - Family-time

[8] - Myers

[9] - ما من رجل تكبر اَو تجبر إلاّ لذله وجدها في‌نفسه.

[10]- «نفاق المرء من ذلّ يجده في نفسه»

[11] - رسن: قيد و بند.

[12] - احن: كينه‌ها ؛ مجلسي، 1403: ج 43، ص 288 .

[13] - گروه مرجئه كساني بودند كه در زمان امام علي (ع) در برابر خوارج و شيعه شكل گرفتند. اينان بر اين باور بودند كه چنان‌كه رفتارهاي نيكو در حالت كفر سودمند نيست، گناه و آلودگي هم با داشتن ايمان آسيبي نمي‌رساند. از اين رو، اگر كسي به گناه كبيره‌اي دست يازيد، كافر نيست و حكم او را بايد به خدا واگذار كرد تا در دنياي ديگر روشن شود. اين گروه نيت و عقيده و ايمان را اصل مي‌دانند و براي عمل اهميتي نمي‌گذارند. (رك. مشكور، 1372: صص 4-1).

[14] - ولكنّ الله عزّوجلّ يأبي أن يسوّي بين إبن و أبيه إذا جمعهما مكان

[15] - من اتبع عليّا علي ذلك فهو الشيعي حقّا

 


نسخه چاپي ارسال به دوستان

اين مطلب 2309 بار ديده شده است

خانواده از پهنانگري تا ژرفانگري /مهري سويزي
پيوند درياي جمال فاطمي و جلال علوي / مهديه‌سادات مستقيمي
دختران و ازدواج تحميلي /محمدرضا ضميري
تجديد فراش در حصر عدالت /ليلا سادات اسدي
اسلام و روابط دختر و پسر /علي زينتي
ازدواج و تابعيت زن ايراني / فاطمه بداغي
فرايند تربيت فرزندان درانديشه ديني / دکتر عباسعلي شاملي
رژيم مالي خانواده درايران و فرانسه / عباس محمدي
غرب و پديدة خانواده‌هاي تك والدي / ترجمه: فاطمه بختياري- هاجر حسيني
نقدي بر مقاله« اثبات جرائم منافي عفت از نگاهي ديگر»و پاسخ مؤلف
نقدي بر مقاله«روسپيگري و سكوت سنگين قانون»و پاسخ مؤلف
زن در آينه شعر فارسي / اكرم جودي نعمتي
سياست‌هاي تشكيل، تحكيم و تعالي خانواده در نظام اسلامي
مأخذشناسي /فاطمه حداد
چکيده مقالات به زبان انگليسي